Agrilus planipennis – zagrożenie dla jesionów

📋 Agrilus planipennis

Agrilus planipennis (opiętek jesionowy, ang. emerald ash borer) to inwazyjny chrząszcz z rodziny bogatkowatych, stanowiący śmiertelne zagrożenie dla jesionów. Gatunek pochodzi z Azji Wschodniej i w ciągu ostatnich 20 lat spowodował zamieranie dziesiątków milionów jesionów w Ameryce Północnej. Obecnie rozprzestrzenia się w Rosji i na Ukrainie, zbliżając się do granic UE.

🔬 Charakterystyka

Chrząszcze mają długość 8,5–14 mm, wąskie wydłużone ciało o metalicznie zielonej barwie z połyskiem. Larwy są beznogie, białokremowe, z silnie rozwiniętym przedtułowiem, osiągają długość 26–32 mm.

Cykl rozwojowy trwa zwykle rok, w chłodniejszych regionach może przedłużyć się do dwóch lat. Larwy żerują pod korą, drążąc charakterystyczne serpentynowate korytarze w kambium i bielu.

🌍 Występowanie

Gatunek pochodzi ze wschodniej Azji (Chiny, Korea, Japonia, Mongolia). W 2002 roku został wykryty w Ameryce Północnej, gdzie spowodował katastrofalne straty. Od 2003 roku rozprzestrzenia się w europejskiej części Rosji, a od 2019 roku notowany jest na Ukrainie. Na terenie UE dotychczas nie stwierdzono występowania.

⚠️ Objawy porażenia

Charakterystyczne otwory wylotowe w kształcie litery „D” na korze, serpentynowate żerowiska larw pod korą, zamieranie korony od wierzchołka ku dołowi, pionowe pęknięcia kory nad chodnikami larwalnymi, intensywne odrośla przy podstawie pnia.

Uwaga: Objawy mogą być podobne do choroby jesionów wywoływanej przez grzyb Hymenoscyphus fraxineus.

🔄 Sposoby rozprzestrzeniania

Transport materiału szkółkarskiego (sadzonki jesionów), drewno i produkty drzewne z korą (drewno opałowe, palety, tarcica), drewniane materiały opakowaniowe, aktywny lot chrząszczy (zasięg ograniczony).

⚠️ Postępowanie przy wykryciu

W przypadku podejrzenia wystąpienia należy niezwłocznie powiadomić najbliższy oddział PIORiN. Porażone drzewa oraz drzewa w strefie buforowej podlegają wycince i zniszczeniu. Szczegółowe procedury określa plan awaryjny PIORiN.

⚖️ Status prawny

Agrilus planipennis jest agrofagiem kwarantannowym i priorytetowym w Unii Europejskiej.

📚 Źródła

🛡️ Zwalczanie

Metody zwalczania obejmują: insektycydy, zwalczanie biologiczne, technika sterylnych samców (SIT), MAT. Szczegóły w standardach EPPO (PM5, PM10).

🔬 Morfologia

Chrząszcz dorosły: długość 8,5–15 mm, wąskie wydłużone ciało. Charakterystyczne ubarwienie: metalicznie zielone z połyskiem niebieskim lub miedzianym – nazwa potoczna „szmaragdowy świder jesionowy” (emerald ash borer).

Głowa płaska z tarczowatym wierzchołkiem. Oczy nerkowate, brązowe. Pokrywy gładkie (bez owłosienia).

Larwa: dojrzała (IV stadium) osiąga 26–36 mm. Kremowobiała, ciało spłaszczone grzbietobrzusznie. Charakterystyczne ząbkowate wyrostki końcowe (urogofy) na ostatnim segmencie.

Poczwarka: wolna, kremowa do jasnozielonej.

Otwory wylotowe: charakterystyczny kształt litery D, średnica 3–4 mm – kluczowa cecha diagnostyczna.

🔄 Cykl życiowy

Zazwyczaj 1 pokolenie rocznie, u części populacji cykl dwuletni.

Wylot dorosłych: rozpoczyna się w maju–czerwcu, szczyt pod koniec maja – początek lipca, aktywność do września.

Składanie jaj: samice składają 40–90 jaj w ciągu 3–9-tygodniowego życia, w szczelinach kory.

Rozwój larwalny: jaja wykluwają się po 1–2 tygodniach. Larwy drążą kręte korytarze wypełnione frass w łyku. Żerowanie niszczy tkanki przewodzące.

Zimowanie: większość jako larwy IV stadium w charakterystycznej pozycji „J”. Przepoczwarczenie w kwietniu–maju, stadium poczwarki trwa 3–4 tygodnie.

🌿 Rośliny żywicielskie

Wyłącznie drzewa z rodzaju Fraxinus (jesion):

Żywiciele azjatyccy (rodzime):

Fraxinus chinensis – jesion chiński
Fraxinus mandshurica – jesion mandżurski (względna odporność)
Fraxinus platypoda

Żywiciele północnoamerykańscy: wszystkie rodzime gatunki jesionów podatne, także Chionanthus virginicus (śniegowiec wirginijski).

Żywiciele europejscy (zagrożone):

Fraxinus excelsior – jesion wyniosły (główny gatunek europejski)
Fraxinus angustifolia – jesion wąskolistny
Fraxinus ornus – jesion mannowy

⚠️ Objawy i szkody

Korytarze larwalne: kręte (serpentynowe), wypełnione drobnym frass – niszczą łyko i kambium, przerywając transport wody i asymilatów.

Objawy zewnętrzne:

Żółknięcie i postępujące zamieranie korony (od wierzchołka)
Pionowe pęknięcia kory (5–15 cm) nad korytarzami
Pędy epicormiczne (przybyszowe) na dolnej części pnia – reakcja obronna drzewa
Charakterystyczne otwory wylotowe w kształcie litery D
Ślady żerowania uzupełniającego dorosłych na liściach (wcięcia od góry blaszki)

Przebieg porażenia: drzewa zamierają w ciągu 2–4 lat od zasiedlenia. Śmiertelność sięga 99% w porażonych drzewostanach.

💰 Straty ekonomiczne

Agrilus planipennis jest uznawany za najbardziej destrukcyjnego obcego owada leśnego w historii USA.

Ameryka Północna:

Setki milionów jesionów zabitych
Miliardy dolarów wydane na ochronę, usuwanie i wymianę drzew
Koszty miejskie: usuwanie martwych drzew, sadzenie zastępcze, utrata wartości krajobrazowej

Skutki ekologiczne: śmiertelność jesionów przekraczająca 99%, otwarcie korony leśnej, nagromadzenie martwego drewna, inwazja roślin obcych, zaburzenia zespołów stawonogów i grzybów.

Zagrożenie dla Europy: jesion wyniosły jest jednym z najważniejszych gatunków liściastych – potencjalne straty mogą sięgać miliardów euro.

🌍 Historia inwazji

Zasięg rodzimy: Chiny, Japonia, Korea, rosyjski Daleki Wschód.

Ameryka Północna:

2002: pierwsze wykrycie w okolicach Detroit (Michigan/Ontario) – prawdopodobnie introdukowany kilka lat wcześniej z drewnem opakowaniowym
Do grudnia 2020: obecny w 35 stanach USA, Dystrykcie Kolumbii i 5 prowincjach Kanady

Europa:

2003: zbiór dorosłych chrząszczy w pobliżu Moskwy
2005: pozytywna identyfikacja gatunku
Obecnie rozprzestrzeniony w europejskiej części Rosji, na Ukrainie i Białorusi
Droga introdukcji nieznana – prawdopodobnie drewno opakowaniowe lub materiał szkółkarski

🛡️ Metody zwalczania

Zwalczanie chemiczne:

Emamektyna benzoesian (iniekcje) – zapewnia 2–3-letnią ochronę
Aplikacja przez podlewanie, iniekcje do pnia lub oprysk
Zazwyczaj stosowana tylko dla cennych drzew parkowych/przydomowych

Usuwanie mechaniczne: ścinanie porażonych drzew z rozdrabnianiem na zrębki (sito ≤2,5 cm zapewnia zniszczenie larw).

Zwalczanie biologiczne:

Parazytoidy z Chin: Oobius agrili, Spathius agrili, Tetrastichus planipennisi – introdukowane w USA
Spathius galinae z Rosji – uwalniany od 2016 r.
Dzięcioły (Picidae) – najważniejsze drapieżniki naturalne

Termiczna obróbka drewna: zgodnie z ISPM 15, minimum 56°C w rdzeniu przez 30 minut.

🔍 Metody wykrywania i monitoringu

Inspekcja wizualna: kontrola jesionów pod kątem korytarzy larwalnych i otworów wylotowych w kształcie D na pniach i gałęziach.

Pułapki: fioletowe pułapki pryzmatyczne – kolor przyciąga chrząszcze. Skuteczność zwiększają wabiące związki: lotne substancje liściowe (np. (3Z)-heksenol) lub feromony (np. (3Z)-lakton).

Drzewa-pułapki: obrączkowanie (uszkodzenie kory w pierścień) zdrowych jesionów przyciąga składające samice. Jesienią korowanie i ocena larw.

Identyfikacja: morfologiczna według standardów EPPO lub molekularna (DNA barcoding). Otwory w kształcie D są cechą diagnostyczną rodzaju Agrilus.

📋 Status kwarantannowy

EPPO: lista A2 (zadomowiony w części regionu, zalecana regulacja).

UE: organizm kwarantannowy załącznika II A.

Wymagania fitosanitarne:

Rośliny jesionowe do sadzenia – pochodzenie ze stref wolnych lub uprawa w osłonach owadoszczelnych
Drewno – pochodzenie wolne od szkodnika lub obróbka termiczna ISPM 15
Tarcica – usunięcie kory plus 2,5 cm bieli z drewna niepoddanego obróbce

📷 Galeria

Openverse
Openverse · CC

Szczegółowa charakterystyka i taksonomia

Opiętek jesionowiec (*Agrilus planipennis* Fairmaire, 1888) należy do rodziny Buprestidae, podrodziny Agrilinae. Gatunek został po raz pierwszy opisany przez Fairmaire’a w 1888 roku na podstawie okazów pochodzących z Chin. Historia taksonomiczna tego gatunku jest skomplikowana – Jendek (1994) zsynonimizował trzy gatunki *Agrilus* pod nazwą *A. planipennis*, włączając *A. feretrius* Obenberger (1936; typ z Tajwanu), *A. marcopoli* Obenberger (1930; typ z Chin) oraz *A. marcopoli ulmi* Kurosawa (1956; typ z Japonii). Większość wczesnej literatury dotyczącej *A. planipennis* odnosiła się do *A. marcopoli* w Chinach i *A. marcopoli ulmi* w Japonii.

Znaczące zmiany taksonomiczne wprowadzili Chamorro i współpracownicy (2015), reklasyfikując okazy *A. feretrius* z Tajwanu jako *Agrilus tomentipennis* wraz z okazami z Laosu. *Agrilus* jest największym rodzajem zwierząt na świecie, obejmującym ponad 3200 rozpoznanych gatunków. Przedstawiciele tego rodzaju występują naturalnie w Afryce, Azji, Australii, Europie i Ameryce, z wyjątkiem Nowej Zelandii. Kod EPPO dla opietka jesionowca to AGRLPL, co ułatwia jednoznaczną identyfikację w międzynarodowej komunikacji fitosanitarnej.

Biologia i cykl rozwojowy

*Agrilus planipennis* charakteryzuje się jednorocznym cyklem rozwojowym, chociaż w niektórych przypadkach osobniki mogą wymagać dwóch lat na rozwój, szczególnie przy rozwijaniu się w żywotnych gospodarzach, z jaj złożonych późnym latem lub w regionach o chłodnych temperaturach letnich. Dorosłe osobniki pojawiają się zwykle w maju lub czerwcu, z maksimum aktywności przypadającym na koniec maja do początku lipca, przy czym aktywność może się utrzymywać do września, w zależności od szerokości geograficznej i lokalnych temperatur.

Jaja są kremowożółte w momencie składania, przybierają czerwonobrązową barwę przed wykluciem i mają wymiary około 1,0-1,2 mm długości, 0,6 mm szerokości i 0,3 mm wysokości. Larwy osiągają długość 26-36 mm, są kremowobiałe, z charakterystycznie powiększonym protoraksem i trójkątnymi segmentami odwłoka. Dorosłe osobniki mają długość 8,5-15,0 mm i szerokość 3,0-3,5 mm, charakteryzują się metalicznoniebieskozienionym ubarwieniem. Poczwarki mają długość 10-18 mm i szerokość 4-6 mm. Orlova-Bienkowskaja i Bieńkowski (2020) odnotowali punkt przechłodzenia około -30°C dla prepoczwarek *A. planipennis*, przy czym populacje przetrwały w obszarach doświadczających temperatur -30°C, ale dotychczas nie w obszarach z temperaturami -34°C lub niższymi.

Metody diagnostyczne

Diagnostyka opietka jesionowca opiera się na kilku komplementarnych metodach. Identyfikacja morfologiczna jest możliwa dla larw i dorosłych osobników. Najważniejszą cechą charakterystyczną larw *A. planipennis* jest obecność dzwonowatych segmentów odwłoka oraz rowek na przedpleczu, który jest rozwidlony ku tyłowi. Otwory wylotowe dorosłych osobników wszystkich gatunków *Agrilus* mają kształt litery D, ale u *A. planipennis* mogą być znacznie większe (3-4 mm szerokości) niż u rodzimych europejskich gatunków *Agrilus* atakujących *Fraxinus*.

Opracowano szybki test Loop-mediated Isothermal Amplification (LAMP) ukierunkowany na diagnostyczny region genu COI u *A. planipennis*. Test został oceniony na wszystkich stadiach rozwojowych, na odchodach zebranych z drzew żywicielskich *Fraxinus* oraz na próbkach zbiorczych z pułapek zawierających wiele gatunków. Badanie Peterson i współpracowników (2023), obejmujące kilka europejskich gatunków *Agrilus*, wykazało, że test LAMP może pozytywnie różnicować *A. planipennis* od ocenianych gatunków. Zebrane próbki powinny być zamrożone w temperaturze -20°C i/lub zakonserwowane w 90-100% etanolu w celu zmniejszenia degradacji DNA. Klej z pułapek klejowych nie wpływa znacząco na jakość DNA ani nie reaguje krzyżowo z odczynnikami w warunkach badania.

Rozprzestrzenienie geograficzne i drogi inwazji

*Agrilus planipennis* jest rodzimym gatunkiem kilku krajów azjatyckich, w tym Chin, Japonii, Korei Północnej, Korei Południowej oraz Dalekiego Wschodu Rosji. W ostatnich dekadach gatunek rozprzestrzenił się na nowe obszary Chin oraz do Ameryki Północnej i Europy. W Ameryce Północnej został po raz pierwszy zgłoszony w 2002 roku w pobliżu Detroit w stanie Michigan oraz w sąsiadującym Windsor w Ontario. Stan na grudzień 2020 roku wykazuje obecność *A. planipennis* w 35 stanach USA, Dystrykcie Columbia oraz pięciu prowincjach kanadyjskich.

W Europie dorosłe osobniki *A. planipennis* zostały po raz pierwszy zebrane w europejskiej części Rosji w pobliżu Moskwy w 2003 roku, ale pozytywnie zidentyfikowane dopiero w 2005 roku. Stan na 2025 rok pokazuje, że *A. planipennis* rozprzestrzenił się na kilka regionów europejskiej części Rosji oraz do Ukrainy i Białorusi. Dokładne drogi, którymi *A. planipennis* po raz pierwszy dotarł do Ameryki Północnej i europejskiej części Rosji, pozostają nieznane. Jednak opakowania drewniane są uważane za prawdopodobne pierwotne źródło w Ameryce Północnej, a materiał szkółkarski lub opakowania drewniane w Rosji. Gatunek jest zdolny do aktywnego rozprzestrzeniania się na duże odległości, szczególnie wiosną i latem podczas poszukiwania partnerów i roślin żywicielskich.

Regulacje prawne i status kwarantannowy

*Agrilus planipennis* posiada status organizmu kwarantannowego o największym znaczeniu w systemach międzynarodowej ochrony roślin. Zgodnie z kategoryzacją EPPO gatunek znajduje się na liście A2, co oznacza organizm kwarantannowy obecny w regionie EPPO w ograniczonym zasięgu, podlegający oficjalnej kontroli. W systemie prawnym Unii Europejskiej *A. planipennis* był wcześniej objęty środkami nadzwyczajnymi, obecnie klasyfikowany jest jako organizm kwarantannowy A1 (Załącznik II A), co oznacza organizm szkodliwy nieznany w UE lub występujący sporadycznie, którego introdukcja lub rozprzestrzenienie może wywołać nieakceptowalne konsekwencje ekonomiczne, środowiskowe lub społeczne.

Status kwarantannowy nakłada szereg obowiązków na państwa członkowskie, w tym prowadzenie systematycznego monitoringu, realizację programów eradykacyjnych w przypadku wykrycia ognisk oraz implementację środków zapobiegawczych. Szczegółowe procedury diagnostyczne opisane w standardzie EPPO PM 7/154(1) zostały zatwierdzone w kwietniu 2023 roku i stanowią podstawę dla jednolitych działań identyfikacyjnych w regionie EPPO. Standard powinien być stosowany w połączeniu z PM 7/76 dotyczącym wykorzystania protokołów diagnostycznych EPPO, co zapewnia spójność metodologiczną w międzynarodowym systemie identyfikacji organizmów szkodliwych.