- 📋 Aleurocanthus spiniferus (Quaintance)
- 📋 Zasięg występowania
- 📋 Opis morfologiczny
- 🔄 Sposoby rozprzestrzeniania
- 🛡️ Zwalczanie
- 📋 Status fitosanitarny
- 🔬 Morfologia
- 🔄 Cykl życiowy
- 🌿 Rośliny żywicielskie
- ⚠️ Objawy i szkody
- 💰 Znaczenie ekonomiczne
- 🌍 Rozmieszczenie i historia inwazji
- 🛡️ Metody zwalczania
- 🔍 Metody wykrywania
- 📷 Galeria
- Szczegółowa charakterystyka i taksonomia
- Biologia i cykl rozwojowy
- Metody diagnostyczne
- Znaczenie gospodarcze i straty
- Regulacje prawne i status kwarantannowy
📋 Aleurocanthus spiniferus (Quaintance)
📋 Zasięg występowania
Aleurocanthus spiniferus zamieszkuje strefy tropikalne Azji, niektóre regiony afrykańskie, Hawaje (USA), Australię oraz Oceanię. Na kontynencie europejskim ten szkodliwy owad został odnotowany w Chorwacji, Czarnogórze, Grecji oraz we Włoszech.
📋 Opis morfologiczny
Aleurocanthus spiniferus należy do grupy mączlików (Hemiptera: Aleyrodidae). Formy juvenilne charakteryzują się długością około 0,3 mm w pierwszym stadium rozwojowym, natomiast w czwartym stadium puparium osiągają około 1 mm. Przybrały owoidalny kształt i ciemnoczarną kolorystykę. Zdolność przemieszczania się posiadają jedynie osobniki pierwszego stadium rozwojowego, podczas gdy kolejne fazy rozwoju są pozbawione mobilności.
Formy dorosłe charakteryzuje obecność dwóch par skrzydeł o szaro-niebieskim zabarwieniu, a ich wielkość wynosi około 2 mm.
🔄 Sposoby rozprzestrzeniania
Organizmy te mogą przemieszczać się naturalnie na krótkie dystanse (przemieszczenie wspomagane przez prądy powietrzne). Na znaczne odległości szkodnik może być transportowany przede wszystkim z materiałem sadzeniowym roślin gospodarzy oraz z ich płodami.
🛡️ Zwalczanie
W celu redukcji zagęszczenia szkodników wykorzystuje się zabiegi insektycydowe, które charakteryzuje ograniczona skuteczność, dlatego w kontroli tego gatunku coraz częściej wykorzystywane są techniki biologicznego zwalczania.
📋 Status fitosanitarny
W Polsce gatunek A. spiniferus podlega obowiązkowi zwalczania.
🔬 Morfologia
Formy dorosłe: samice osiągają długość 1,3–1,7 mm, samce wykazują mniejsze wymiary (0,96–1,33 mm). W pozycji spoczynkowej ogólny pokrój o metalicznej szaro-niebieskiej kolorystyce – barwa skrzydeł otaczających ciało. Oczy o czerwono-brązowym odcieniu, z widocznymi białymi znaczeniami.
Puparium (stadium IV): charakterystyczna właściwość diagnostyczna – owalny, lśniący czarny korpus z białą woskowatą obwódką. Samice mierzące 1,08–1,28 mm z mnogimi długimi, ostrymi wyrostkami gruczołowymi na powierzchni grzbietowej – stąd określenie „kolczasta mączlik” (spiny whitefly).
Młodsze stadia: larwy stadium I sześcionogie, brązowo-czarne. Następne stadia utraciły kończyny i wykształciły promieniście ułożone kolczaste struktury.
🔄 Cykl życiowy
Ilość generacji: w klimacie tropikalnym 4–6 generacji w skali roku (4 w Japonii, 6 na Guam).
Inkubacja jaj: 4–15 dni w zależności od uwarunkowań. W Chorwacji 12–15 dni, stadia I–III wymagają 36–43 dni.
Kompletny cykl: zazwyczaj 2–4 miesiące.
Optymalne uwarunkowania: temperatura 20–34°C (optimum 25,6°C), wilgotność względna 70–80%.
🌿 Rośliny żywicielskie
Gospodarze podstawowi: przedstawiciele rodzaju Citrus – pomarańcza, cytryna i pozostałe komercyjne cytrusy.
Gospodarze wtórni:
- Krzew winny (Vitis vinifera)
- Gujawa (Psidium guajava)
- Grusza (Pyrus spp.)
- Kaki (Diospyros kaki)
- Róża (Rosa spp.)
Zasiedla także różnorodne rośliny dekoracyjne i gatunki drzewiaście.
⚠️ Objawy i szkody
Rosa miodowa i grzyby sadzawkowe: organizm produkuje znaczące ilości słodkiej rosy miodowej, która powleka liście oraz owoce. Na tej wydzielinie rozwija się czarniak (grzyby sadzawkowe), co obniża intensywność oddychania i fotosyntezy.
Oddziaływanie na rośliny:
- Rośliny i płody przyjmują nieestetyczny wygląd i tracą wartość handlową
- Intensywnie zasiedlone liście mogą opadać
- Ograniczenie formowania owoców
- W ekstremalnych sytuacjach – obumieranie roślin na skutek utraty soków oraz proliferacji czerniaków
💰 Znaczenie ekonomiczne
Stanowi jednego z najbardziej niszczycielskich mączlików zagrażających cytrusom w tropikalnych regionach Azji.
W Indiach reprezentuje istotnego szkodnika upraw różanych.
Kombinacja rozwoju czerniaków oraz eksploatacji soków sprawia, że zaatakowane owoce utraciją wartość komercyjną, generując znaczące ubytki plonu w dotknietych obszarach.
🌍 Rozmieszczenie i historia inwazji
Pochodzenie: tropikalna Azja Południowo-Wschodnia. Ekspansja objęła szeroko obszary Oceanu Indyjskiego, Afryę oraz Pacyfik.
Inwazja w regionie EPPO:
- 2008: inicjalne wykrycie na terenie Włoch
- Od tego momentu zlokalizowany również w regionach Kampanii, Lacjum oraz Basilikacie
- Ustabilizowane populacje obecnie w: Chorwacji, Grecji, Czarnogórze, Albanii
Mechanizm ekspansji: przede wszystkim poprzez sadzonki cytrusów lub innych żywicieli, potencjalnie również na owocach. Naturalne przemieszczanie przez lot jest limitowane.
🛡️ Metody zwalczania
Kontrola chemiczna: charakteryzuje się brakiem efektywności.
Kontrola biologiczna: znacznie bardziej ekonomiczna i wydajna. Wykorzystuje się parasytoidalne błonkówki:
- Encarsia smithi – efektywna kontrola na Hawajach, w Mikronezji
- Amitus hesperidum – powodzenie w południowej Afryce
Programy klasycznej kontroli biologicznej przyniosły długotrwałe rezultaty w licznych regionach.
🔍 Metody wykrywania
Pułapkowanie: żółte pułapki lepkie wyłapują formy dorosłe, ale obserwacja wizualna wykazuje większą skuteczność.
Inspekcja wizualna – poszukuj:
- Obecność czerniaków (grzybów sadzawkowych) na liściach oraz owocach
- Charakterystyczne czarne puparia z białą woskowatą obwódką
- Kolonizacja dolnej powierzchni liści
Oznaczenie gatunku wymaga analizy mikroskopowej puparium.
📷 Galeria
Szczegółowa charakterystyka i taksonomia
Mączlik kolczasty (*Aleurocanthus spiniferus* (Quaintance)) przynależy do rodziny Aleyrodidae w rzędzie Hemiptera, podrząd Sternorrhyncha. Organizm został pierwotnie opisany przez Quaintance w 1903 roku jako *Aleurodes spinifera*. Podczas ewolucji taksonomii wystąpiło znaczące zamieszanie nomenklaturowe – przez długi okres gatunek występował pod różnorodnymi nazwami, włączając *Aleurodes citricola* Newstead (1911), *Aleurocanthus citricolus* (Newstead, 1911), oraz *Aleurocanthus rosae* Singh (1931). Wszystkie te nazwy zostały następnie uznane za synonimy.
Szczególnie kluczowe znaczenie miało odkrycie w 2011 roku przez Kanmiya i Kasai nowej jednostki taksonomicznej *Aleurocanthus camelliae*, która przez lata była mylnie identyfikowana z *A. spiniferus*. To rozróżnienie ma fundamentalne znaczenie, ponieważ wcześniejsze doniesienia o obecności *A. spiniferus* na herbacie (*Camellia sinensis*) prawdopodobnie odnosiły się do *A. camelliae*. Ponadto, dostępne sekwencje mtCOI sugerują, że *A. spiniferus* może reprezentować kompleks kilku różniących się gatunków, co wymaga dalszych badań taksonomicznych.
Kod EPPO dla tego takonu to ALECSN, a jego pozycja systematyczna: Animalia > Arthropoda > Hexapoda > Insecta > Hemiptera > Sternorrhyncha > Aleyrodidae > Aleyrodinae. W przeciwieństwie do większości przedstawicieli mączlikowatych, które prezentują białe skrzydła, formy dorosłe *A. spiniferus* wyróżniają się metaliczno-niebiesko-szarymi skrzydłami z białymi oznakowaniami, co ułatwia ich rozpoznanie w terenie.
Biologia i cykl rozwojowy
Cykl rozwojowy mączlika kolczastego obejmuje sześć etapów: jajo, cztery stadia młodociane oraz postać dojrzałą. Jaja o rozmiarach 0,2 mm są deponowane w charakterystycznym spiralnym układzie na dolnej powierzchni liści w zgrupowaniach po 12-22 sztuki. W zależności od warunków środowiskowych, inkubacja przebiega przez 4-15 dni. Pierwsze stadium młodociane jest mobilne, posiada sześć kończyn i wymiary 0,315 x 0,153 mm, wyróżnia się brązowo-czarną pigmentacją z długimi kolczastymi strukturami.
Kolejne stadia młodociane charakteryzuje osiadły tryb życia. Drugie stadium (0,4 x 0,3 mm) jest ciemno-brązowe z żółtymi znaczeniami, trzecie stadium (0,66-0,525 mm) jest generalnie czarne z zielonkawą plamą w przedniej części odwłoka. Czwarte stadium (puparium) u samic osiąga 1,08-1,28 x 0,8-1,0 mm, u samców jest mniejsze (0,75-0,8 x 0,52-0,58 mm). Stadium to jest błyszczące czarne z białą woskowatą obwódką i licznymi ostrymi kolcami gruczołowymi na powierzchni grzbietowej.
W Chorwacji inkubacja jaj trwa 12-15 dni, stadia 1-3 łącznie 36-43 dni, a puparium 12-17 dni. W warunkach tropikalnych wszystkie stadia mogą występować przez cały rok, ale w okresach chłodnych reprodukcja jest znacznie ograniczona. Optymalny rozwój zachodzi w temperaturach 20-34°C (optimum 25,6°C) przy wilgotności względnej 70-80%. Gatunek nie przetrwuje temperatur poniżej zera i nie występuje w obszarach z temperaturami powyżej 43°C. W zależności od warunków klimatycznych kompletny cykl rozwojowy trwa 2-4 miesiące, a ilość generacji rocznie wynosi od 4 (Japonia) do 6 (Guam).
Metody diagnostyczne
Standard EPPO PM 7/007 (2) zawiera szczegółowe wytyczne diagnostyczne dla *Aleurocanthus spiniferus*. Oznaczenie morfologiczne opiera się głównie na analizie pupariów pod mikroskopem po uprzednim zamontowaniu na szkiełkach mikroskopowych. Kluczowymi właściwościami diagnostycznymi są: obecność dwóch egzuviów na górnej powierzchni puparium (z stadiów 2. i 3.), charakterystyczne kolce gruczołowe na powierzchni grzbietowej, oraz specyficzny kształt i rozmiary otworu waszyformijalnego.
Do oznaczenia molekularnego wykorzystuje się sekwencjonowanie genu mtCOI. Uesugi i Sato (2011) opracowali startery amplifikujące fragment o długości 682 pz, a warunki PCR zostały szczegółowo opisane przez Uesugi i współpracowników (2016). Zmodyfikowany protokół wykorzystywali Kapantaidaki i współpracownicy (2019) w badaniach populacji z Grecji. Nugnes i współpracownicy (2020) zidentyfikowali dwa haplotypy *A. spiniferus* z Włoch na podstawie analizy mtCOI.
W terenie wykrywanie jest możliwe poprzez obserwację charakterystycznych symptomów: obecności gęstych kolonii na dolnej powierzchni liści, lepkiej rosy miodowej pokrywającej liście i owoce, oraz czarnego nalotu grzybów sadzawkowych nadających roślinom niemal całkowicie czarny wygląd. Formy dorosłe można pułapkować na żółte lepkie pułapki, ale wizualna obserwacja pupariów otoczonych białą woskowatą obwódką jest bardziej efektywna. Próbki do diagnostyki laboratoryjnej należy umieszczać w oznakowanych woreczkach z wilgotnym papierem chłonnym i przechowywać w chłodnych warunkach.
Znaczenie gospodarcze i straty
Mączlik kolczasty należy do najgroźniejszych szkodników cytrusów w tropikalnej Azji. Uszkodzenia powstają zarówno bezpośrednio poprzez pobieranie soków roślinnych, jak i pośrednio przez wytwarzanie obfitej rosy miodowej, na której rozwija się nalot grzybów sadzawkowych. Silne zasiedlenie może prowadzić do całkowitego opadania liści i obniżenia zawiązywania owoców, a w skrajnych przypadkach do śmierci młodych drzew, szczególnie w warunkach wysokiej wilgotności i łagodnych temperatur.
Straty gospodarcze są szczególnie dotkliwe w plantacjach cytrusów, gdzie nawet niewielkie populacje mogą spowodować znaczne pogorszenie jakości plonów. Owoce pokryte rosą miodową i nalotem grzybów sadzawkowych stają się niezdatne do sprzedaży, co bezpośrednio przekłada się na straty ekonomiczne producentów. W Australii gatunek sporadycznie atakuje również *Annona* i rośliny ozdobne, podczas gdy w Indiach stanowi poważny problem w uprawach róż.
Potencjalne ryzyko ekonomiczne w regionie EPPO dotyczy przede wszystkim krajów śródziemnomorskich, gdzie warunki klimatyczne sprzyjają estabelowaniu populacji. Obecność gatunku w południowych Włoszech (od 2008 roku), Chorwacji (od 2012), Grecji (od 2016), Czarnogórze (od 2013) i Albanii (od 2020) wskazuje na postępującą ekspansję i rosnące zagrożenie dla śródziemnomorskiego rolnictwa. Analiza genetyczna próbek z Korfu sugeruje wielokrotne introdukcje, co zwiększa prawdopodobieństwo dalszego rozprzestrzeniania się szkodnika.
Regulacje prawne i status kwarantannowy
*Aleurocanthus spiniferus* jest sklasyfikowany na liście A2 EPPO (organizm kwarantannowy nr 186) oraz jako szkodnik kwarantannowy A2 w Unii Europejskiej zgodnie z Załącznikiem II/B odpowiednich regulacji fitosanitarnych. Status A2 oznacza, że organizm ma ograniczone występowanie w regionie EPPO, ale może spowodować znaczne szkody ekonomiczne lub środowiskowe w przypadku introdukcji i rozprzestrzenienia w obszarach, gdzie jeszcze nie występuje.
Zgodnie z regulacjami EU, import materiału roślinnego z krajów trzecich, gdzie występuje *A. spiniferus*, wymaga odpowiednich certyfikatów fitosanitarnych potwierdzających brak obecności szkodnika. Szczególne wymagania dotyczą importu sadzonek cytrusów oraz innych roślin żywicielskich z obszarów występowania szkodnika w Azji, Afryce i regionie Pacyfiku. Kraje członkowskie są zobowiązane do prowadzenia nadzoru fitosanitarnego i natychmiastowego zgłaszania przypadków wykrycia szkodnika.
W związku z obecnością gatunku w kilku krajach europejskich (Włochy, Chorwacja, Grecja, Czarnogóra, Albania oraz pojedyncze stwierdzenia we Francji i Gruzji), wprowadzone zostały lokalne programy monitoringu i zwalczania. Standard diagnostyczny EPPO PM 7/007 (2) zatwierdzony w listopadzie 2021 roku stanowi oficjalną podstawę dla identyfikacji gatunku w laboratoriach diagnostycznych państw członkowskich. Obszary występowania szkodnika podlegają specjalnym ograniczeniom w handlu materiałem roślinnym, a eradykacja lub przynajmniej ograniczenie populacji stanowi priorytet dla służb ochrony roślin krajów dotkniętych inwazją.