- 📋 Wprowadzenie
- 📋 Zasięg występowania
- 🔬 Morfologia
- ⚠️ Objawy i uszkodzenia
- 🔄 Rozprzestrzenianie
- 📋 Status fitosanitarny
- 🔬 Morfologia i rozpoznawanie
- 🔄 Cykl życiowy
- 🌿 Rośliny żywicielskie
- ⚠️ Objawy uszkodzeń
- 🌍 Historia inwazji w Europie
- 🛡️ Metody zwalczania
- 🔍 Metody wykrywania i monitoringu
- 📋 Status kwarantannowy i regulacje UE
- 📷 Galeria
- ⚠️ Postępowanie przy wykryciu
- Szczegółowa charakterystyka i taksonomia
- Biologia i cykl rozwojowy
- Metody diagnostyczne i wykrywanie
📋 Wprowadzenie
Anoplophora chinensis oraz Anoplophora glabripennis reprezentują parę gatunków owadów należących do rodziny kózkowatych (Cerambycidae), które stwarzają znaczące niebezpieczeństwo dla drzewostanów liściastych. Na terenie Polski nie notuje się występowania żadnego gatunku chrząszcza, którego formy dorosłe mogłyby zostać mylone z tymi przedstawicielami.
📋 Zasięg występowania
Obydwa taksony mają pochodzenie azjatyckie i zostały introdukowane w pierwszej połowie lat 90-tych XX wieku na kontynent północnoamerykański, zaś na początku XXI wieku rozprzestrzeniły się w Europie. Na kontynencie europejskim A. chinensis jest obecny w Chorwacji, we Francji, w Turcji oraz Włoszech, z kolei A. glabripennis odnotowywany jest w Niemczech, Francji i we Włoszech.
🔬 Morfologia
Dojrzałe osobniki obydwu taksonów odznaczają się wybitnie charakterystycznym ubarwieniem. Formy dorosłe osiągają wymiary około 20-40 mm długości. Ich korpus wykazuje czarną barwę z subtelnym połyskiem. U form kolorystycznych spotykanych najczęściej, na elytronach występują drobne nieregularne znaczenia z jasnego owłosienia (przeważnie białego, sporadycznie żółtawego). Anteny długie, z jasno omszonym pierścieniowaniem. Kończyny i powierzchnia brzuszna pokryte są delikatnym niebieskim omszeniem.
Jaja mają wydłużony, cylindryczny kształt, kremowobiałe ubarwienie, osiągają około 5 mm długości i około 2 mm szerokości. Larwy charakteryzują się wydłużonym pokrojem, poszerzeniem w okolicy tułowiowej, spłaszczeniem w płaszczyźnie grzbietowo-brzusznej, brakiem odnóży, ubarwieniem od kremowobiałego do żółtawego z ciemną głową. W stanie pełnej dojrzałości osiągają około 50-60 mm długości. Poczwarka przypomina osobnika dorosłego, wykazuje jasne ubarwienie.
⚠️ Objawy i uszkodzenia
W warstwie korowej manifestują się zniszczenia w formie lejkowatych perforacji o rozpiętości 3-4 mm. Otwory te powstają poprzez naruszanie kory przez samice podczas składania jaj. Mogą być zlokalizowane na wszystkich zdrewniałych strukturach rośliny: gałęziach i pniach (przeważnie przy podstawie pnia) oraz odsłoniętych systemach korzeniowych.
Na powierzchni korowej można również zaobserwować większe, okrągłe perforacje (około 10-15 mm średnicy) wygryzione przez świeżo przepoczwarcozone osobniki dorosłe opuszczające roślinę. Na powierzchni, w miejscach uszkodzeń, mogą być widoczne wycieki płynów roślinnych lub żywic. W otoczeniu pni, w rozwidleniach konarów i gałęzi obserwuje się nagromadzone trociny wytwarzane przez larwy i usuwane z wnętrza rośliny.
Larwy początkowo prowadzą żerowanie w warstwach podkorowych, wytwarzając powierzchniowe żerowiska. W późniejszym okresie penetrują głębsze struktury rośliny, drążąc spłaszczone w przekroju korytarze przebiegające w różnorodnych kierunkach i na różnej głębokości. Larwy i poczwarki lokalizują się wewnątrz zdrewniałych organów roślinnych: pni, gałęzi, szyi korzeniowej, czasem w odsłoniętych korzeniach.
Formy dorosłe po opuszczeniu wnętrza roślin naruszają świeżą korę młodych pędów. Okresami odżywiają się młodymi liśćmi (blaszki liściowe i ogonki).
🔄 Rozprzestrzenianie
W sposób naturalny dojrzałe chrząszcze mogą przemieszczać się wykonując loty. Na większe dystanse mogą być transportowane wraz z roślinami gatunków żywicielskich oraz materiałem drzewnym liściastym, wliczając opakowania drewniane.
📋 Status fitosanitarny
W Unii Europejskiej, a tym samym w Polsce, chrząszcze z gatunków A. chinensis i A. glabripennis podlegają obowiązkowi zwalczania (są to agrofagi kwarantannowe w Unii).
🔬 Morfologia i rozpoznawanie
Chrząszcz dorosły: wymiary ciała 19–37 mm. Czarne ubarwienie z białymi plamkami włosków na pokrywach. Czułki u samców 1,7–2× dłuższe od ciała, u samic 1,2× dłuższe.
Cecha diagnostyczna różnicująca od A. glabripennis: występowanie 20–40 drobnych wypukłości (tuberkulów) w podstawowej 1/5 każdej pokrywy.
Larwa: świeżo wykluta ~5 mm, dojrzała do 50 mm. Kremowobiała, wydłużona, cylindryczna, beznogie. Głowa brązowa, wciągalna, czułki bardzo krótkie, trójczłonowe. Przedtułów dwukrotnie szerszy od głowy.
Jajo: wymiary ~5 mm, wydłużone, zwężające się na końcach. Ubarwienie kremowobiałe, przed wyklucie żółtobrązowe.
Poczwarka: 27–38 mm, wolna (exarata), pokrywy częściowo zakrywają skrzydła błoniaste.
🔄 Cykl życiowy
Cykl rozwojowy przebiega zazwyczaj w okresie 1 roku, sporadycznie 2 lat.
Aktywność chrząszczy: maj–październik (maksimum maj–lipiec), w optymalnych warunkach nawet do grudnia.
Żerowanie uzupełniające: 10–15 dni na liściach, gałązkach, ogonkach liściowych i korze przed rozpoczęciem rozrodu.
Składanie jaj: samica składa około 70 jaj w ciągu życia, pojedynczo pod korą.
Larwy: wydrążają długie korytarze żerowiskowe w pniach i odsłoniętych korzeniach. Większość osobników zimuje jako larwy w różnych stadiach rozwoju.
Przepoczwarczenie: zwykle wiosną.
🌿 Rośliny żywicielskie
Takson polifagiczny – udokumentowano ponad 100 gatunków żywicieli.
Najczęściej atakowane w Europie: Acer (klon), Betula (brzoza), Corylus (leszczyna), Carpinus (grab), Platanus (platan), Prunus (szczególnie laurowiśnia).
Inne istotne żywiciele:
- Drzewa owocowe: Malus (jabłoń), Pyrus (grusza), Prunus (wiśnia, śliwa), Citrus (cytrusy – w Azji główny problem)
- Drzewa leśne: Fagus (buk), Quercus (dąb), Ulmus (wiąz), Populus (topola), Salix (wierzba)
- Ozdobne: Aesculus (kasztanowiec), Lagerstroemia, Rosa (róża), Cotoneaster, Crataegus (głóg)
Różnice regionalne: W Azji poważny szkodnik cytrusów i atakuje również iglaste (Pinus, Cryptomeria). W Europie głównie na klonach i ozdobnych liściastych.
⚠️ Objawy uszkodzeń
Uszkodzenia larwalne:
- Frass (trociny zmieszane z odchodami) wydalany z pnia w rejonie szyjki korzeniowej
- Gromadzenie się frassu na powierzchni gleby i odsłoniętych korzeniach – bardziej widoczne w miarę dojrzewania larw
- Długie korytarze żerowiskowe w pniach i korzeniach
- Uszkodzenia strefy kambialnej, później także twardziel i biel
Otwory wylotowe: okrągłe, średnica 10–15 mm, zlokalizowane u podstawy pnia i na wystających korzeniach.
Ślady składania jaj: nacięcia w kształcie litery T wykonane żuwaczkami – trudne do wykrycia bez dokładnej inspekcji.
Objawy korony: więdnięcie liści, przebarwienia łodyg, zamieranie gałęzi. Widoczne także ślady żerowania uzupełniającego dorosłych na gałązkach.
🌍 Historia inwazji w Europie
| Lokalizacja | Rok wykrycia | Status |
|---|---|---|
| Holandia | 1980/2003 | Zeradykowano 2010 |
| Włochy – Lombardia | 2000 | Zwalczanie w toku |
| Włochy – Lacjum | 2008 | Zwalczanie w toku |
| Francja | 2003, 2008 | Eradykacja w toku |
| Chorwacja | 2007 | Eradykacja w toku |
| Niemcy | 2008 | Zeradykowano 2017 |
| Dania | 2011 | Zeradykowano 2015 |
| Szwajcaria | 2014 | Zeradykowano 2019 |
| Turcja | 2015 | Eradykacja w toku |
USA: stwierdzony 1999–2001, zeradykowany do 2005 r.
Naturalne tempo rozprzestrzeniania: ~194 m rocznie (zakres 42–904 m). Badania terenowe: 500 m w terenach miejskich, 663 m w rolniczych.
🛡️ Metody zwalczania
Metoda podstawowa – eliminacja drzew: usuwanie i niszczenie porażonych drzew wraz z systemem korzeniowym. Frezowanie korzeni zapewnia skuteczność. W terenach miejskich istotne jest zastąpienie usuniętych drzew gatunkami niebędącymi żywicielami.
Ochrona fizyczna: siatki druciane na cennych roślinach – zabezpieczają dolną część pnia, gdzie odbywa się składanie jaj (stosowane szczególnie we Włoszech).
Zwalczanie chemiczne:
- Fosforek glinu (fumigant) – iniekcje do korytarzy larwalnych
- Fosforoorganiczne – zabiegi systemiczne
- Pyretroidy – opryski pni i liści
- Lambda-cyhalotryna – insektycyd kontaktowy
- Obiecujące podejście (badania włoskie 2013): bazowy zabieg pyretroidem, po 20 dniach mieszanka pyretroid + neonikotynoid
Uwaga: Zwalczanie chemiczne larw jest z reguły nieskuteczne.
Zwalczanie biologiczne (w badaniach):
- Aprostocetus anoplophorae – pasożyt jaj (próby polowe w Lombardii)
- Steinernema feltiae – nicień entomopatogenny
- Beauveria brongniartii – grzyb entomopatogenny
🔍 Metody wykrywania i monitoringu
Inspekcja wizualna:
- Obserwacja frassu (bardziej wiarygodna przy dojrzałych larwach)
- Identyfikacja otworów wylotowych (10–15 mm, okrągłe)
- Nacięcia składania jaj w kształcie T (trudne do znalezienia)
- Objawy w koronie: więdnięcie, zamieranie gałęzi
Wyzwanie diagnostyczne: wykrycie porażenia jest bardzo problematyczne, ponieważ często porażone rośliny nie wykazują widocznych objawów. Frass może być mylony z innymi ksylofagami (np. Cossus cossus).
Metody molekularne: nested PCR do wykrywania DNA w próbkach frassu, DNA barcoding wg standardu EPPO PM 7/129.
Pułapki: feromon płciowy produkowany przez samce zidentyfikowany (2015), ale brak systemu komercyjnego. W Lombardii stosowane pułapki panelowe z lotnymi związkami roślinnymi.
Nauka obywatelska: kampanie informacyjne, aplikacja mobilna FitoDetective do zgłaszania podejrzanych obserwacji.
📋 Status kwarantannowy i regulacje UE
Kategoryzacja: lista A2 EPPO, organizm kwarantannowy UE (załącznik II B).
Droga introdukcji: głównie import roślin żywicielskich (jako jaja, larwy lub poczwarki w sadzonkach, bonsai, materiale szkółkarskim).
Wymagania importowe dla roślin do sadzenia z regionów występowania A. chinensis:
- Pochodzenie ze stref wolnych od szkodnika, LUB
- Uprawa w zarejestrowanych, nadzorowanych szkółkach
- Minimum 2 lata w osłonach owadoszczelnych przed wysyłką
- Wielokrotne inspekcje rocznie podczas izolacji
Ocena ryzyka: ryzyko zadomowienia, rozprzestrzeniania i szkód ocenione jako bardzo wysokie – warunki klimatyczne nie są czynnikiem ograniczającym (poza północnymi regionami), żywiciele są powszechnie dostępni.
📷 Galeria
⚠️ Postępowanie przy wykryciu
Anoplophora chinensis i A. glabripennis są agrofagami priorytetowymi dla których opracowano plan awaryjny. W przypadku podejrzenia wystąpienia należy niezwłocznie powiadomić PIORiN. Kontrola obejmuje lustracje drzew liściastych (zwłaszcza klonów, brzóz, wierzb, topól) na obecność charakterystycznych okrągłych otworów wylotowych (>6 mm) i żerowisk larw. Porażone drzewa są usuwane wraz z pniem i korzeniami. Wokół miejsca wykrycia wyznacza się strefy buforowe o promieniu min. 2 km. Szczegółowe procedury określa plan awaryjny PIORiN.
Szczegółowa charakterystyka i taksonomia
Żerdzianka azjatycka (*Anoplophora glabripennis* Motschulsky, 1854) należy do rodziny kózkowatych (Cerambycidae), podrodziny Lamiinae, plemienia Monochamini. Ten takson przeszedł przez złożoną historię taksonomiczną, co skutkowało licznymi synonimami naukowymi, w tym *Cerosterna glabripennis* Motschulsky 1854, *Cerosterna laevigator* Thomson 1857, *Melanauster nobilis* Ganglbauer 1889, oraz szereg innych nazw opisanych przez Pic’a między 1925-1953. Dzięki intensywnej rewizji taksonomicznej współczesne zamieszanie w obrębie rodzaju *Anoplophora* zostało w dużej mierze rozwiązane.
Rodzaj *Anoplophora* obecnie obejmuje 36 gatunków, przy czym *A. glabripennis* reprezentuje pojedynczą jednostkę taksonomiczną. Wcześniejsze klasyfikacje (Wu & Jiang, 1998) włączały *A. glabripennis* w obręb kompleksu glabripennis, obejmującego również *A. freyi*, *A. flavomaculata* i *A. coeruleoantennatus*. Ten gatunek charakteryzuje się znacznym polimorfizmem, szczególnie w zakresie liczby i rozmieszczenia białych lub żółtych plam na pokrywach – typowo 10-20 nieregularnych plam, choć w rzadkich przypadkach liczba ta może wahać się od 0 do ponad 60. Główną cechą odróżniającą *A. glabripennis* od blisko spokrewnionej *A. chinensis* jest brak małych wypukłości (guzków) w podstawowej części pokryw.
Biologia i cykl rozwojowy
Cykl rozwojowy żerdźanki azjatyckiej przebiega zazwyczaj w okresie jednego roku, chociaż w zależności od warunków klimatycznych i żywicielskich może wydłużać się do 2-3 lat, co umożliwia rozwój 1-2 pokoleń rocznie. W Chinach długość cyklu rozwojowego koreluje z szerokością geograficzną – w północnych regionach (Neimenggu) pojedyncze pokolenie wymaga dwóch lat rozwoju, podczas gdy we wschodnich Chinach może to być 1-2 lata. Podobną zależność obserwowano w Europie, gdzie pełny rozwój wymaga około roku we Włoszech, ale 2-3 lata w obszarach na północ od Alp.
Dojrzałe osobniki są aktywne od kwietnia do grudnia, z okresem szczytowej aktywności między majem a lipcem. We Włoszech 90% osobników wylatywało do 20 lipca w kolejnych latach badań (2010-2012). Samce osiągają wymiary 19-32 mm przy szerokości 6,5-11 mm, natomiast samice są większe: 22-36 mm długości i 8-12 mm szerokości. Przeciętne życie dojrzałych osobników wynosi około miesiąca, choć odnotowano przypadki przeżywalności przekraczającej 70 dni.
Samica składa około 30-32 jaja (w północnych Włoszech nawet do 60), umieszczając je pojedynczo pod korą w nacięciach żywicielskich. Jaja o wymiarach 5-7 mm mają kształt ziarna ryżu i w momencie złożenia są białe, żółkną podczas rozwoju. Larwy wylęgają się po około dwóch tygodniach, osiągając w końcowym stadium 30-60 mm długości. Przepoczwarczenie odbywa się w komorach w twardzieli, a dojrzałe osobniki opuszczają drzewo przez charakterystyczne okrągłe otwory o średnicy 10-15 mm, choć mogą one wahać się od 6 do 20 mm.
Metody diagnostyczne i wykrywanie
Diagnostyka żerdźanki azjatyckiej opiera się na kombinacji metod morfologicznych i molekularnych zgodnie ze standardem EPPO PM 7/149(1). Identyfikacja morfologiczna jest możliwa dla larw późnych stadiów oraz dojrzałych osobników, jednak rozróżnienie między *A. glabripennis* a *A. chinensis* na podstawie larw może być trudne. Brak odpowiednich kluczy dla identyfikacji jaj, larw wczesnych stadiów i poczwarek sprawia, że zalecane jest potwierdzenie identyfikacji testami molekularnymi.