Bactericera cockerelli

2025-12-01 12 min czytania Owady

Spis treści

1. 📋 Bactericera cockerelli (Šulc)
2. 📋 Zasięg występowania
3. 📋 Opis morfologiczny
4. 🔄 Sposoby rozprzestrzeniania
5. 🛡️ Zwalczanie
6. 📋 Status fitosanitarny
7. ⚠️ Postępowanie przy wykryciu
8. 🔍 Metody wykrywania
9. 🔬 Morfologia i cykl życiowy
10. 🌿 Rośliny żywicielskie
11. ⚠️ Objawy i szkody
12. 💰 Znaczenie ekonomiczne
13. 🌍 Rozprzestrzenienie geograficzne
14. 🛡️ Metody zwalczania
15. 🔍 Metody wykrywania i identyfikacji
16. 📋 Status kwarantannowy
17. Szczegółowa charakterystyka i taksonomia
18. Biologia i cykl rozwojowy
19. Metody diagnostyczne
20. Znaczenie gospodarcze i straty
21. Regulacje prawne i status kwarantannowy

📋 Bactericera cockerelli (Šulc)

📋 Zasięg występowania

Ten organizm szkodliwy został dotychczas odnotowany na kontynencie północnoamerykańskim (Kanada, Meksyk, Stany Zjednoczone), w Ameryce Środkowej (Gwatemala, Honduras, Nikaragua, Panama, Salwador), Ameryce Południowej (Ekwador), a także w regionie Oceanii – w Australii i Nowej Zelandii.

📋 Opis morfologiczny

B. cockerelli stanowi owada z rzędu równoskrzydłych należącego do rodziny Triozidae. Młode stadia rozwojowe (nimfy) obecne na powierzchni liści charakteryzują się owalnym kształtem i spłaszczonym ciałem, początkowo wykazują barwę żółtozieloną, która ostatecznie przechodzi w zieloną. Długość nimf zawiera się w przedziale 0,3-1,6 mm.

Formy dorosłe początkowo cechuje jasna zieleń, która z czasem ciemnieje, na głowie i tułowiu widoczne są białe lub żółte przepaski. Owady posiadają dwie pary przezroczystych skrzydeł i osiągają 2,5-3,0 mm długości.

🔄 Sposoby rozprzestrzeniania

Formy dorosłe wykazują zdolność do przemieszczania się w locie na znaczne dystanse. Na większe odległości organizm może być przenoszony z materiałem roślinnym gatunków żywicielskich przeznaczonym do sadzenia oraz wraz z owocami pomidora, papryki i oberżyny, jednakże nie z bulwami ziemniaka.

🛡️ Zwalczanie

Kluczowe znaczenie ma systematyczny nadzór nad obecnością organizmu szkodliwego, realizowany między innymi za pomocą czerpaków entomologicznych. W zwalczaniu tego agrofaga wykorzystuje się preparaty insektycydowe. Charakterystyczną cechą szkodnika jest zdolność do rozwijania oporności na środki ochrony roślin, dlatego aplikacje powinny być prowadzone naprzemiennie z zastosowaniem różnych grup insektycydów.

📋 Status fitosanitarny

Na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej gatunek Bactericera cockerelli podlega obowiązkowi zwalczania.

Openverse
Openverse · CC

Openverse
Openverse · CC

⚠️ Postępowanie przy wykryciu

Bactericera cockerelli stanowi organizm szkodliwy priorytetowy, dla którego został opracowany plan awaryjny. W sytuacji podejrzenia wystąpienia na roślinach psiankowatych (ziemniak, pomidor, papryka) należy niezwłocznie powiadomić PIORiN. Ten agrofag przenosi bakterię Candidatus Liberibacter solanacearum wywołującą chorobę zebra chip ziemniaka. Działania nadzorcze obejmują wizualne inspekcje upraw oraz zastosowanie żółtych pułapek lepowych. Szczegółowe procedury zawiera plan awaryjny PIORiN.

Szczegółowa charakterystyka i taksonomia

Mszycznik psiankowaty (*Bactericera cockerelli*) został pierwotnie opisany przez Šulca pod mianem *Trioza cockerelli*, następnie klasyfikowany jako *Paratrioza cockerelli* (Šulc), zanim otrzymał aktualną nazwę systematyczną. Gatunek należy do rodziny Triozidae w rzędzie Hemiptera, podrząd Sternorrhyncha, co czyni go blisko spokrewnionym z innymi mszycznikami i mszycami. Nazwa angielska „potato psyllid” lub „tomato psyllid” odzwierciedla jego preferencje żywicielskie względem roślin z rodziny psiankowatych.

Ten organizm posiada kod EPPO PARZCO i jest sklasyfikowany jako szkodnik kwarantannowy kategorii A1 zarówno przez EPPO, jak i Unię Europejską (Załącznik II A). Ta klasyfikacja oznacza, że gatunek nie występuje na obszarze EPPO, ale stanowi potencjalne zagrożenie dla upraw w przypadku introdukcji. Status ten został nadany ze względu na dwuaspektowe znaczenie szkodnicze – bezpośrednie uszkodzenia wynikające z żerowania oraz przenoszenie groźnej bakterii *Candidatus Liberibacter solanacearum*.

Biologia i cykl rozwojowy

Formy dorosłe *Bactericera cockerelli* charakteryzują się niewielkimi rozmiarami 2,5-2,75 mm długości i przypominają miniaturowe cykady z skrzydłami układanymi dachówkowato nad ciałem. Jaja o wymiarach 0,32-0,34 mm długości i 0,13-0,15 mm szerokości są odkładane pojedynczo na powierzchni liści za pomocą szypułki długości 0,48-0,51 mm. Okres inkubacji wynosi 3-7 dni, po czym wykluwają się larwy przechodzące przez pięć stadiów rozwojowych o całkowitym czasie trwania 12-24 dni w zależności od temperatury i rośliny żywicielskiej.

Optymalne warunki rozwoju występują przy temperaturze około 27°C, natomiast przy 32°C następuje redukcja składania jaj, wylęgu i przeżywalności, a przy 35°C procesy te całkowicie zatrzymują się. Samica składa średnio 300-500 jaj podczas okresu reprodukcyjnego trwającego do 53 dni, przy okresie przedkładkowym wynoszącym około 10 dni. Stosunek płci wynosi 1:1, a długość życia form dorosłych waha się od 20 do 62 dni, przy czym samice żyją 2-3 razy dłużej niż samce. W ciągu roku może rozwijać się od trzech do siedmiu pokoleń, a jedno pokolenie kończy rozwój w ciągu 3-5 tygodni.

Gatunek zimuje w stadium dorosłym w południowo-zachodnich stanach USA i północnym Meksyku, skąd wiosną migruje na północ wraz z wiatrami i wysokimi temperaturami na odległość setek kilometrów. Wyróżniono trzy biotypy w USA: zachodni, centralny i północno-zachodni. W krajach o klimacie bezziomowym, takich jak Meksyk i Ameryka Środkowa, reprodukcja może odbywać się przez cały rok przy dostępności odpowiednich roślin żywicielskich.

Metody diagnostyczne

Diagnostyka *Bactericera cockerelli* opiera się na metodach morfologicznych i molekularnych. Identyfikację morfologiczną form dorosłych umożliwiają charakterystyczne białe oznaczenia na głowie i tułowiu oraz białawe pasma na pierwszym i ostatnim segmencie odwłoka, szczególnie szeroki poprzeczny biały pas na pierwszym segmencie odwłoka i odwrócone V-kształtne białe oznaczenie na ostatnim segmencie. Larwy są eliptyczne, płaskie, przypominające łuski, początkowo pomarańczowe, następnie żółtozielone i ostatecznie zielone z wyraźnymi czerwonymi oczami złożonymi.

Sumner-Kalkun i współpracownicy (2020) opracowali i zwalidowali pierwszy specyficzny test real-time PCR oparty na sondzie TaqMan, targetujący region genu ITS2. Test może być wykonywany na DNA wyekstrahowanym z pojedynczego dorosłego osobnika, stadium larwalnego lub jaja. Specyficzność metody została sprawdzona na 73 gatunkach mszyczników zebranych w różnych rejonach Europy, Nowej Zelandii, Meksyku i USA, w tym innych gatunkach z rodzaju *Bactericera* oraz głównych wektorów *Candidatus Liberibacter solanacearum* na świecie.

W przypadku wykrywania przenoszonej przez *B. cockerelli* bakterii *Candidatus Liberibacter solanacearum*, stosuje się konwencjonalne i real-time PCR na próbkach zawierających 10 osobników zebranych w terenie za pomocą żółtych pułapek chromotropowych lub poprzez ręczne zbieranie. Bakteria obecna jest w licznych organach i tkankach wektora, włączając przewód pokarmowy, gruczoły ślinowe, hemolimfę i bakterioidy. Szczegółowe procedury testowania wektorów zawarte są w standardzie PM 7/143 EPPO (2020).

Znaczenie gospodarcze i straty

*Bactericera cockerelli* powoduje znaczące straty ekonomiczne w uprawach psiankowatych poprzez bezpośrednie uszkodzenia żerowania oraz przenoszenie *Candidatus Liberibacter solanacearum* – bakterii wywołującej chorobę zebra chip ziemniaków i vein greening pomidorów. Historycznie, epidemie tego szkodnika w ziemniakach i pomidorach występowały regularnie od końca XIX wieku do lat 40. XX wieku w środkowych stanach USA i południowych prowincjach Kanady. W ostatnich latach ogniska występowały także poza tym regionem, obejmując południową Kalifornię, Baja California, Waszyngton, Oregon, Idaho i Amerykę Środkową.

Najbardziej charakterystyczne objawy na ziemniakach to zaburzenia rozwoju, sztywność młodych liści, chloroza i purpurowienie z podwijaniem brzegów liści, skrócenie i pogrubienie międzywęźli prowadzące do rozetkowania, powiększone węzły oraz powstawanie bulw powietrznych. Podziemne objawy obejmują nadmierną liczbę małych zniekształconych bulw, bulwy łańcuchowe i przedwczesne przerwanie spoczynku. Obecność *Candidatus Liberibacter solanacearum* powoduje dodatkowo zawalenie się rozłogów, brunatnienie tkanki naczyniowej i nekrotyczne plamkowanie tkanek wewnętrznych.

Po smażeniu, objawy stają się bardziej widoczne, a chipsy lub frytki z porażonych bulw wykazują bardzo ciemne plamy, paski lub smugi, czyniąc je komercyjnie nieakceptowalnymi. Ta cecha jest szczególnie istotna dla przemysłu przetwórczego, gdzie jakość wizualna produktów jest kluczowa dla akceptacji konsumenckiej i wartości handlowej.

Regulacje prawne i status kwarantannowy

*Bactericera cockerelli* znajduje się na liście A1 EPPO pod numerem kodu PARZCO, co oznacza organizm szkodliwy nieobecny na obszarze EPPO, ale stanowiący zagrożenie dla tego regionu. Zgodnie z regulacjami Unii Europejskiej, gatunek jest klasyfikowany jako szkodnik kwarantannowy kategorii A1 wymieniony w Załączniku II A odpowiednich dyrektyw fitosanitarnych. Status ten nakłada obowiązek monitoringu, zgłaszania wystąpień oraz podejmowania środków eradykacyjnych w przypadku introdukcji.

Pierwsza detekcja gatunku w Nowej Zelandii w maju 2006 roku spowodowała wprowadzenie programów eradykacyjnych i monitoringu. W Australii, gdzie gatunek został po raz pierwszy wykryty w lutym 2017 roku w rejonie Perth w Australii Zachodniej, początkowo rozważano eradykację, ale już w czerwcu 2018 roku ogłoszono, że działania te nie powiodły się i wprowadzono Narodowy Plan Zarządzania dla tego szkodliwego organizmu, zgodnie z informacjami IPPC.

Ze względu na przenoszenie *Candidatus Liberibacter solanacearum*, szczególnie hapotypów A i B w uprawach psiankowatych, organizm wymaga szczególnej uwagi w międzynarodowym handlu materiałem roślinnym. EPPO zaleca regulację jedynie hapotypów psiankowatych *Ca. L. solanacearum* (EPPO, 2012), jednak protokół diagnostyczny PM 7/143 obejmuje testowanie także innych żywicieli niż Solanaceae ze względu na możliwość krzyżowej infekcji między różnymi rodzinami roślinnymi.