Bactrocera dorsalis

📋 Charakterystyka gatunku

Gatunek Bactrocera dorsalis należy do rodziny muchówek owocówek (Tephritidae) i stanowi jedno z największych zagrożeń dla produkcji owoców, ze szczególnym naciskiem na plantacje cytrusowe.

📋 Rozmieszczenie geograficzne

Występowanie tego owada obejmuje obszary azjatyckie (Chiny wraz z południowymi terenami kontynentu), rozmaite kraje afrykańskie oraz wyspiarskie rejony oceaniczne. Pułapki wykryły jego obecność w Austrii, Belgii, Francji i Włoszech. Przyjmuje się, że schwytane formy dorosłe w Austrii, Belgii i Francji pochodziły z przywożonych ładunków owocowych, natomiast we Włoszech odnotowano również pojedyncze przypadki reprodukcji szkodnika w owocach roślin uprawianych w pobliżu pułapek (cytrusy i brzoskwinie).

🔬 Opis morfologiczny

Larwy odznaczają się brakiem nóżek oraz ciałem zwężającym się ku części głowowej, o długości 5-15 mm. Poczwarki mają kształt beczułkowaty, barwę żółto-brązową lub czerwonawo-brązową oraz długość około 5-6 mm. Dorosłe osobniki mierzą około 5 mm, ich ciało jest głównie w kolorach brązowym i żółtym. Posiadają parę przezroczystych skrzydeł długości około 7 mm. Tarczka jest czarna, a na odwłoku widnieje wzór tworzący poziome pasy. Identyfikacja gatunkowa jest możliwa wyłącznie na podstawie cech morfologicznych dorosłych form.

🌱 Żywiciele

Główni gospodarze to cytrusy (Citrus spp.). Napada także inne drzewa owocowe, zarówno te rozwijające się w klimacie tropikalnym (bananowce, gujawa, mango oraz papaja), jak i uprawiane w strefie klimatu umiarkowanego (grusze, jabłka, brzoskwinie oraz pigwy), a dodatkowo winorośl (Vitis vinifera). Spośród roślin zielnych: pomidory (Solanum lycopersicum), bakłażany (S. melongena), ogórki (Cucumis sativus), dynie (Cucurbita pepo) oraz liczne gatunki dziko rosnące.

📉 Uszkodzenia

W obszarach gdzie samice deponują jaja pod skórką owoców, na zewnętrznej powierzchni skórki pojawiają się małe (średnica około 0,5 mm), jasne plamki. Larwy drążą tunele w miąższu owoców, co skutkuje mięknięciem zainfekowanych owoców, a do uszkodzonej tkanki wnikają mikroorganizmy wywołujące ciemnienie i drugorazowe procesy rozkładu.

Po ukończeniu żerowania larwy opuszczają owoce przez małe otwory i przemieszczają się do ziemi, a w przypadku owoców składowanych – do rozmaitych szczelin w opakowaniach, budynkach itp., gdzie zachodzi przepoczwarczenie.

B. dorsalis wywołuje poważne szkody ekonomiczne w swojej strefie występowania, głównie na cytrusach i innych owocach południowych (np. mango, gujawa). W Polsce klimat nie umożliwia rozwoju w warunkach polowych. Możliwy byłby rozwój w szklarniach na pomidorach, ogórkach itp.

🔄 Przemieszczanie

Naturalne wędrówki agrofaga (lot muchówek) są możliwe, zazwyczaj na odległość do 2 km. Na większe dystanse gatunek przemieszcza się wraz z owocami oraz ich opakowaniami, a także z sadzonkami zawierającymi ziemię, w której mogą znajdować się poczwarki.

📋 Status regulacyjny

W Unii Europejskiej, a więc również w Polsce, Bactrocera dorsalis podlega wymogowi zwalczania (jest agrofagiem kwarantannowym UE), jako gatunek z familii muchówek owocówek (Tephritidae). Ze względu na szkodliwość tego organizmu, został on również umieszczony na wykazie kwarantannowych agrofagów priorytetowych. Ten wykaz obejmuje agrofagi kwarantannowe, których potencjalne konsekwencje gospodarcze, środowiskowe lub społeczne mogą być najdotkliwsze dla terytorium UE.

🔬 Ontogeneza

Pełny rozwój trwa około 37 dni w temperaturze 25°C. Faza larwalna wynosi 7–36 dni (w zależności od temperatury 35–15°C), a przeobrażenie 9–34 dni. Imago żyje do 11 tygodni i rozpoczyna składanie jaj 18–48 dni po wylęgu.

Samice odkładają jaja pod powierzchnią skórki owoców. Larwy przechodzą 3 stadia rozwojowe wewnątrz owocu, odżywiając się miąższem. Przepoczwarczenie odbywa się w glebie.

🌿 Spektrum żywicieli

Bactrocera dorsalis atakuje ponad 450 gatunków owoców z 80 rodzin botanicznych:

• Owoce tropikalne: mango (główny żywiciel), gujawa, papaja, banany, mangostany, awokado, ananasy
• Cytrusy: pomarańcze, cytryny, grejpfruty, mandarynki
• Owoce strefy umiarkowanej: brzoskwinie, morele, śliwki, wiśnie
• Pozostałe: granaty, figi, papryka, melony, marakuje

🌍 Chronologia ekspansji

Pochodzenie: Azja Południowa i Południowo-Wschodnia (od Indii do Filipin).

Afryka: pierwsze wykrycie w Kenii w 2003 r., następnie rozprzestrzenienie na całość kontynentu poniżej Sahary.

Europa: sporadyczne ujawnienia we Francji i Włoszech (brak potwierdzenia trwałego zakorzeniania populacji).

Zagrożone tereny EPPO: nadmorskie obszary Morza Śródziemnego, cała Hiszpania i Portugalia, atlantyckie wybrzeża Francji.

Gatunek wykazuje zdolności konkurencyjne i może wypierać lokalne oraz wcześniej introdukowane muchówki owocówki.

🛡️ Sposoby kontroli

Postępowanie sanitarne: usuwanie i niszczenie spadłych oraz zainfekowanych owoców.

Technika eliminacji samców (MAT): pułapki z metyloeugenolem – samce wykazują intensywne przyciąganie do tego związku.

Metoda sterylnych samców (SIT): zastosowana skutecznie w Tajlandii jako element zintegrowanej ochrony.

Aplikacje przynętowe: połączenie insektycydu z atraktantem białkowym.

Traktowanie kwarantannowe:

• Obróbka niskotemperaturowa (chłodzenie owoców)
• Obróbka gorącą wodą lub parą wodną
• Wymuszona cyrkulacja gorącego powietrza
• Gazowanie (napromieniowanie)

🔍 Sposoby diagnostyki

Pułapki z przynętami: metyloeugenol skutecznie przyciąga samce. Pułapki z substancjami białkowymi wabią obie płcie.

Kontrola owoców: poszukiwanie drobnych nakłuć od składania jaj (trudne do wykrycia we wczesnych fazach). Hodowanie larw do stadium dorosłego pozwala na identyfikację gatunku.

Rozpoznawanie: morfologiczne (tylko dorosłe) lub molekularne (PCR) – larwy nie umożliwiają identyfikacji morfologicznej na poziomie gatunku.

📷 Galeria

Openverse
Openverse · CC

Openverse
Openverse · CC

Openverse
Openverse · CC