Owocanka południówka (Ceratitis capitata)

Owocanka południówka – śródziemnomorski szkodnik owoców

Owocanka południówka (Ceratitis capitata) to muchówka z rodziny nasionnicowatych, uznawana za jednego z najgroźniejszych szkodników owoców na świecie. Choć w Polsce nie występuje, regularnie trafia do kraju wraz z importowanymi owocami cytrusowymi z regionu śródziemnomorskiego.

Pochodzenie i rozprzestrzenienie

C. capitata pochodzi z tropikalnej Afryki, skąd rozprzestrzeniła się na obszar śródziemnomorski Afryki i Europy oraz do Ameryki. W Europie występuje w basenie Morza Śródziemnego: Hiszpanii, Portugalii, Francji, Włoszech, Grecji, Chorwacji, Słowenii, na Cyprze i Malcie, a także w Turcji i Rosji. W UE nie podlega obowiązkowi zwalczania ze względu na zadomowienie w krajach południowych.

Wygląd – charakterystyczne cechy

Dorosłe muchówki są stosunkowo małe – długości 3,5-5 mm. Ciało żółtawe z brązowym odcieniem. Na wierzchu tułowia widoczny czarno-biały wzór. Odwłok z jasnym poprzecznym paskowaniem. Oczy czerwonopurpurowe, opalizujące u żywych owadów. Skrzydła przezroczyste z charakterystycznym wzorem żółtych pasów. U samców na głowie występuje para szczecin o ciemnym, łopatkowatym zakończeniu.

Larwy są beznogie, białawe, wyrośnięte osiągają 6,5-9 mm. Poczwarka ma formę ciemnoczerwonej bobówki.

Niezwykła polifagiczność

Owocanka południówka jest ciepłolubnym polifagiem, którego larwy rozwijają się w owocach bardzo wielu, niespokrewnionych gatunków roślin. W Europie do ważnych żywicieli należą: cytrusy, jabłonie, grusze, brzoskwinie, morele, śliwy, figi, awokado, kiwi i mango. Praktycznie atakowane mogą być wszystkie drzewa owocowe.

Biologia i objawy

Samice składają jaja pod skórką owoców, nakłuwając je pokładełkiem. Z czasem skórka wokół miejsca złożenia jaj może ciemnieć i zapadać się. W owocach o dużej zawartości cukru mogą pojawiać się granulki cukru wokół nakłuć. Z owoców soczystych może wyciekać sok.

Larwy drążą wnętrze owoców, wyjadając miąższ. Korytarze często wypełnione są mętną cieczą. Zewnętrzne symptomy obejmują: mięknięcie owoców, zapadanie się i pękanie skórki, wycieki soku. Miąższ traci strukturę, rozpada się i gnije.

Ciekawostka – skaczące larwy

Wyrośnięte larwy wyjęte z owoców w wysokiej temperaturze wyginają się i wielokrotnie „skaczą” na odległość około 2,5 cm. To zachowanie pomaga w identyfikacji szkodnika.

Wymagania termiczne

Gatunek jest ciepłolubny i praktycznie nie przeżywa w temperaturach poniżej 0°C. Z tego powodu nie jest zdolny do zadomowienia się w Polsce w warunkach gruntowych.

Rozprzestrzenianie

Główną drogą przenikania do Polski są importowane owoce, szczególnie cytrusy. Larwy mogą znajdować się w owocach, a poczwarki – w materiale opakowaniowym, do którego larwy przechodzą przed przepoczwarczeniem.

Status prawny

W Unii Europejskiej Ceratitis capitata nie podlega obowiązkowi zwalczania. Gatunek jest zadomowiony w krajach śródziemnomorskich i zwalczanie ma charakter ochrony roślin, a nie działań fitosanitarnych.

Dane szczegółowe (źródło: EPPO)

Metody diagnostyczne (wg EPPO)

Zalecane metody wykrywania: morphological identification, IF, PCR

Historia rozprzestrzeniania

Daty pierwszych wykryć:

• Harris: 1992
• CABI: 1997
• CABI: 1997
• Stehr: 1991
• Harris: 1992
• Harris: 1992
• Haymer: 2001
• CABI: 1997

Szczegółowe metody zwalczania

• Agrotechniczne: sanitation

Dane szczegółowe (źródło: EPPO)

Metody diagnostyczne (wg EPPO)

Zalecane metody wykrywania: PCR, morphological identification, IF

Historia rozprzestrzeniania

Daty pierwszych wykryć:

• Harris: 1992
• CABI: 1997
• CABI: 1997
• Stehr: 1991
• Harris: 1992
• Harris: 1992
• Haymer: 2001
• CABI: 1997

Szczegółowe metody zwalczania

• Agrotechniczne: sanitation

Przepraszam za problem techniczny. Napiszę artykuł naukowy na podstawie dostępnej dokumentacji EPPO, którą już mam.

Szczegółowa charakterystyka i taksonomia

Ceratitis capitata (Wiedemann, 1824), znana powszechnie jako owocanka południówka lub mucha śródziemnomorska, należy do rzędu Diptera, rodziny Tephritidae. Gatunek został po raz pierwszy opisany przez Wiedemanna w 1824 roku jako Tephritis capitata. W historii taksonomicznej tego gatunku odnotowano szereg synonimów naukowych, w tym Ceratitis citriperda MacLeay, Ceratitis hispanica de Breme oraz Pardalaspis asparagi Bezzi. Współczesne badania filogenetyczne oparte na sekwencjonowaniu mitochondrialnego DNA (Ruiz-Arce i wsp., 2020) potwierdzają pochodzenie tego gatunku z regionu subsaharyjskiej Afryki, prawdopodobnie z części wschodniej lub południowej kontynentu.

Pozycja systematyczna C. capitata w obrębie rodzaju Ceratitis została potwierdzona przez nowoczesne analizy molekularne, które wykazały również znaczną zmienność genetyczną populacji w różnych regionach geograficznych. Kod EPPO dla tego gatunku to CERTCA, a jego kategoryzacja fitosanitarna to A2 (lista nr 105), co oznacza organizm szkodliwy o ograniczonym zasięgu występowania, podlegający regulacjom kwarantannowym.

Biologia i cykl rozwojowy

Cykl rozwojowy Ceratitis capitata jest typowy dla muchówek z rodziny Tephritidae i składa się z czterech stadiów: jaja, trzech stadiów larwalnych, poczwarki i owada dorosłego. Jaja są bardzo delikatne, mierzą około 1 mm długości, mają kształt wydłużony i zakrzywiony, są gładkie i błyszcząco białe z charakterystyczną mikropilarną okolicą o budowie guzkowatej. Samica składa jaja bezpośrednio pod skórkę owocu za pomocą pokładełka, powodując charakterystyczne nakłucia widoczne na powierzchni.

Larwy przechodzą przez trzy stadia rozwojowe. Pierwsze stadium ma długość około 1 mm lub mniej, ciało jest w większości przezroczyste. Drugie stadium charakteryzuje się częściowo przezroczystym ciałem, natomiast w pełni rozwinięta larwa trzeciego stadium osiąga długość 6,8-8,2 mm z nieprzezroczystym, białym ciałem lub w kolorze spożywanego pokarmu. Czas rozwoju larwalnego wynosi od 5 do 21 dni w temperaturze 30°C-15°C (Duyck & Quilici, 2002). Poczwarka ma kształt cylindryczny, mierzy 4-4,3 mm długości, jest ciemnobrązowa i przypomina spuchnięte ziarnko pszenicy. Stadium poczwarkowe trwa 8-35 dni w zależności od temperatury.

Owady dorosłe osiągają długość 3,5-5 mm i charakteryzują się żółtawą barwą z brązowym odcieniem, szczególnie widocznym na odwłoku, nogach i niektórych znaczeniach skrzydeł. Samce żyją średnio 11 tygodni, a samice 9 tygodni (Carey i wsp., 2008). Samice rozpoczynają składanie jaj w owocach między 3-6 dniem po wylęgu. Pełny cykl rozwojowy w temperaturze 25°C trwa około 32 dni (Vargas i wsp., 1984). Badania Diamantidis i wsp. (2009) wykazały, że populacje C. capitata wykształciły różne strategie życiowe w zależności od warunków środowiskowych, różniące się długowiecznością, dojrzałością rozrodczą i płodnością.

Metody diagnostyczne

Identyfikacja morfologiczna Ceratitis capitata jest możliwa wyłącznie na podstawie cech osobników dorosłych przy użyciu mikroskopu binokulacyjnego o powiększeniu 10×. Kluczowymi cechami diagnostycznymi samców są charakterystyczne szczeciny orbitalne z romboidalnym (główkowatym) rozszerzeniem na końcu, zlokalizowane przy wewnętrznych brzegach oczu. Samice identyfikuje się na podstawie charakterystycznego wzoru skrzydeł i całkowicie czarnej, apikalnej połowy tarczki. Wzór żyłkowania skrzydeł jest bardzo charakterystyczny, z dobrze rozwiniętymi pasami o przeważająco żółtej barwie oraz charakterystycznym wzorze smug i plam w części nasadowej.

Identyfikacja molekularna opiera się na metodzie PCR-RFLP wykorzystującej startery ITS1 opisane przez Douglasa i Haymera (2001). Startery ITS1-F5 (5′-CAC GGT TGT TTC GCA AAA GTT G-3′) i ITS1-B9 (5′-TGC AGT TCA CAC GAT GAC GCA C-3′) amplifikują fragment 1020 bp DNA C. capitata. Identyfikację przeprowadza się poprzez trawienie produktu PCR enzymami restrykcyjnymi: DraI daje fragmenty 400, 350, 170 i 100 bp; HinfI – 900 i 120 bp; SspI – 510, 230, 150, 100 i 30 bp; TaqI – 480, 470 i 70 bp. Metoda ta może być stosowana zarówno dla osobników dorosłych, jak i larw, choć nie została zwalidowana dla jaj i poczwarek.

Identyfikacja larwalna jest niezwykle trudna i niepewna, dlatego zaleca się hodowlę do stadium dorosłego. Główne cechy diagnostyczne larw trzeciego stadium obejmują haczyki gębowe i szkielet cefalowo-gardłowy, przednie przetchlinki w charakterystycznym, niemal równoległym układzie z 7-10 płatami lub wyrostkami ułożonymi w łuk, oraz tylne przetchlinki bez czarnego pierścienia lub półkoli z charakterystycznym niskim grzbietem łączącym dwie guzki tylne.

Znaczenie gospodarcze i rozmieszczenie geograficzne

Ceratitis capitata jest jednym z najważniejszych szkodników owoców cytrusowych i wielu innych owoców w krajach o klimacie ciepłym, śródziemnomorskim, tropikalnym lub subtropikalnym. Gatunek ten jest wysoce polifagiczny, a jego larwy rozwijają się w ponad 350 potwierdzonych gatunkach żywicieli z 70 rodzin roślinnych. W regionie EPPO do najważniejszych żywicieli należą jabłonie (Malus domestica), awokado (Persea americana), rośliny z rodzaju Citrus, figi (Ficus carica), kiwi (Actinidia deliciosa), mango (Mangifera indica), nieszpułki (Mespilus germanica), gruszki (Pyrus communis) oraz przedstawiciele rodzaju Prunus, szczególnie brzoskwinie.

Rozmieszczenie geograficzne obejmuje pochodzący obszar subsaharyjskiej Afryki, skąd gatunek rozprzestrzenił się na Mauritius, Reunion, Seszele, Afrykę Północną, Europę Południową, Bliski Wschód, Australię Zachodnią oraz części Ameryki Środkowej, Południowej i Północnej. W regionie EPPO występuje w: Albanii, Algierii, Bośni i Hercegowinie, Bułgarii, Chorwacji, na Cyprze, we Francji (kontynent, Korsyka), Grecji (kontynent, Kreta), Izraelu, Włoszech (kontynent, Sardynia, Sycylia), Jordanii, na Malcie, w Czarnogórze, Maroku, Portugalii (kontynent, Azory, Madera), Rumunii, Słowenii, Hiszpanii (kontynent, Baleary, Kanary), Szwajcarii, Tunezji, Turcji i Ukrainie.

W Kalifornii (USA) gatunek jest regularnie wykrywany, ale systematycznie poddawany kampaniom eradykacji. Jednak całkowite wyeliminowanie populacji zostało zakwestionowane przez Papadopoulosa i wsp. (2013), którzy uważali, że ledwo wykrywalne populacje są ustabilizowane i pojawiają się regularnie. Najnowsze badania filogeograficzne oparte na mitochondrialnym DNA (Ruiz-Arce i wsp., 2020) dostarczają szczegółowych informacji o światowym rozmieszczeniu i relacjach genetycznych między populacjami.

Regulacje prawne i status kwarantannowy

Ceratitis capitata znajduje się na liście A2 EPPO (numer 105), co oznacza, że jest to organizm szkodliwy o ograniczonym zasięgu występowania w regionie EPPO, który podlega regulacjom kwarantannowym. Status ten nakłada obowiązek zgłaszania występowania oraz implementacji odpowiednich środków fitosanitarnych mających na celu zapobieganie dalszemu rozprzestrzenianiu się gatunku. Kod EPPO CERTCA jest używany w systemach międzynarodowej wymiany informacji fitosanitarnych oraz w bazach danych dotyczących organizmów kwarantannowych.

Europejska i Śródziemnomorska Organizacja Ochrony Roślin opracowała szczegółowy protokół diagnostyczny PM 7/104 (1) zatwierdzony we wrześniu 2011 roku, który opisuje standardowe procedury identyfikacji C. capitata. Protokół ten określa wymagania dotyczące wykrywania na owocach poprzez lokalizację charakterystycznych nakłuć pokładełka, metody hodowlane dla uzyskania osobników dorosłych do identyfikacji, oraz procedury monitoringu dorosłych much za pomocą pułapek z przynętami Tri-Med-Lure, Bio-Lure lub pułapek klejowych.

Zgodnie z wytycznymi EPPO, materiał referencyjny jest dostępny w wielu laboratoriach regionu EPPO, a pozytywne kontrole amplifikacji dla testu ITS1 PCR-RFLP można uzyskać z Narodowego Laboratorium Referencyjnego w Wageningen, Holandia. Dokumentowanie i raportowanie przypadków wykrycia podlega standardom EPPO PM7-77 (1) dotyczącym dokumentacji i raportowania diagnozy. Każde wykrycie C. capitata wymaga natychmiastowego zgłoszenia odpowiednim organom fitosanitarnym oraz implementacji środków eradykacyjnych zgodnie z międzynarodowymi standardami fitosanitarnymi.

📷 Galeria

iNaturalist · CC-BY-NC

iNaturalist · CC-BY-NC

Źródła

• EPPO Global Database
• Ulotka informacyjna PIORiN