- 📋 Wprowadzenie
- 📋 Zasięg występowania
- 🔬 Morfologia
- 🔄 Sposoby rozprzestrzeniania
- 📋 Status fitosanitarny
- 🔍 Metody wykrywania
- 📷 Galeria
- 🔬 Morfologia i cykl życiowy
- 🌿 Rośliny żywicielskie
- ⚠️ Objawy i szkody
- 💰 Znaczenie ekonomiczne
- 🌍 Rozprzestrzenienie geograficzne
- 🛡️ Metody zwalczania
- 🔍 Metody wykrywania i identyfikacji
- 📋 Status kwarantannowy
📋 Wprowadzenie
Dacus ciliatus stanowi owada z grupy nasionnicowatych (Tephritidae). Ten gatunek przynależy do rodzaju Dacus, którego przedstawiciele podlegają obowiązkowym działaniom eliminacyjnym na terenie Unii Europejskiej.
📋 Zasięg występowania
Notowany w krajach azjatyckich (Arabia Saudyjska, Bangladesz, Indie, Irak, Iran, Izrael, Jemen, Jordania, Pakistan, Sri Lanka, Tajlandia, Zjednoczone Emiraty Arabskie), na obszarze licznych państw afrykańskich oraz w Turcji spośród krajów europejskich. Uwzględniając korzystne warunki ekoklimatyczne oraz dostępność odpowiednich roślin żywicielskich, ten organizm szkodliwy po ewentualnym introdukowaniu może zaklimatyzować się także na kontynencie europejskim, włącznie z terytorium Polski, jednakże głównie w warunkach kultur pod osłonami.
🔬 Morfologia
Stadium larwalne charakteryzuje się brakiem kończyn, ciałem zwężającym się w kierunku przednich segmentów, osiągającym rozmiar 8-10 mm, o barwie białej lub żółtawej. Poczwarki przybierają formę przypominającą baryłkę, o zabarwieniu żółtobrązowym lub czerwonawym, długości około 5-6 mm. Osobniki dorosłe mierzą 4-6 mm, posiadają ciało w przeważającej części od żółto-brązowego do czerwono-brązowego. Tułów wykazuje głównie pomarańczowe zabarwienie, tarczka prezentuje odcienie od żółtych do pomarańczowych, kończyny w większości żółte. Gatunek wyposażony jest w parę transparentnych skrzydeł z ciemną krawędzią przednią oraz ciemnym pasem ukierunkowanym w stronę tułowia, o długości 4-6 mm. Rozpoznanie możliwe jest poprzez analizę charakterystyk morfologicznych dorosłych osobników.
🔄 Sposoby rozprzestrzeniania
Naturalne przemieszczanie się tego szkodnika (migracje imagines) odbywa się zazwyczaj na dystansie do 2 km, choć niektóre źródła wskazują na możliwość ekspansji nawet na odległość 50-100 km. Dalekodystansowy transport gatunku następuje poprzez przemieszczanie owoców wraz z ich opakowaniam, a także z towarzyszącym roślinom substratem, w którym mogą występować poczwarki.
📋 Status fitosanitarny
Na obszarze Unii Europejskiej, a w konsekwencji w Polsce, organizmy szkodliwe z rodzaju Dacus, w tym gatunek Dacus ciliatus, wymagają obowiązkowych działań eliminacyjnych – stanowią kwarantannowe organizmy szkodliwe dla Unii.
🔍 Metody wykrywania
W procesie detekcji wykorzystuje się: pułapki łowne, wabiące substancje przyciągające, atraktanty. Szczegółowe procedury diagnostyczne dostępne są w standardach EPPO (PM7).
📷 Galeria
🔬 Morfologia i cykl życiowy
Osobniki dorosłe: Samce charakteryzują się twarzą płową z parą niewielkich okrągłych czarnych plamek. Tułów głównie czerwonobrązowy. Samice wykazują podobny wygląd, z udami środkowymi i tylnymi dwubarwnymi (jasne przy podstawie, czerwonobrązowe na końcu).
Larwy posiadają typowy kształt „maggot” – cylindryczny, wydłużony, zwężony i lekko zagięty brzusznie od przodu. Długość do 10-12 mm. Uwaga: Larwy 3. stadium nie dają się rozróżnić morfologicznie od D. frontalis i D. vertebratus – niezbędna ekspertyza.
Cykl rozwojowy (w temperaturze 25°C zajmuje 49-54 dni):
- Samice rozpoczynają składanie jaj 10-13 dni po wylęgu (latem 5-6 dni, zimą do 30 dni)
- Jedna samica składa do 210 jaj
- Inkubacja jaja: ~3 dni; rozwój larwalny: 4-7 dni
- Przepoczwarczanie: 7-14 dni; długość życia imagines: do 45 dni
Istotne: Owoce mogą podlegać atakom już 10 dni od zawiązania, niekiedy nawet przed zapłodnieniem zalążni!
🌿 Rośliny żywicielskie
Wyjątkowo rozległy spektrum żywicieli – ponad 60 gatunków roślin, głównie z rodziny dyniowatych.
Najważniejsi żywiciele (istotni dla Polski):
- Cucumis sativus – ogórek
- Cucumis melo – melon
- Cucurbita pepo – dynia, kabaczek, cukinia
- Citrullus lanatus – arbuz
Żywiciele pomocniczy:
- Capsicum spp. – papryka
- Solanum melongena – oberżyna
- Solanum lycopersicum – pomidor
- Carica papaya – papaja
- Psidium guajava – gujawa
- Liczne dzikie gatunki dyniowatych
⚠️ Objawy i szkody
Zauważalne uszkodzenia:
- Niewielkie nakłucia powstałe od ovipozytu na powierzchni owoców
- Sieć korytarzy wewnątrz miąższu
- Rozkład i gnicie owoców
UWAGA: „Znaczące uszkodzenia mogą wystąpić w głębi owocu, zanim objawy staną się widoczne zewnętrznie” – kontrola wizualna może okazać się niewystarczająca!
Objawy wewnętrzne:
- Brązowiejący, rozkładający się miąższ
- Występowanie larw (białe „robaki”)
- Wtórne zakażenia grzybowe i bakteryjne
💰 Znaczenie ekonomiczne
Może stanowić „poważnego szkodnika różnorodnych kultur dyniowatych”.
Wpływ gospodarczy:
- Ubytki plonu w uprawach ogórków, melonów i arbuzów
- Owoce zaatakowane całkowicie nienadatne do sprzedaży
- EFSA UE klasyfikuje jako „potencjalny kwarantannowy organizm UE”
Konsekwencje handlowe: Nawet przejściowe populacje mogłyby niekorzystnie wpłynąć na eksport owoców-żywicieli z regionów EPPO, nawet jeśli nie nastąpi zadomowienie.
🌍 Rozprzestrzenienie geograficzne
Zadomowiony na obszarze EPPO:
- Cypr, Izrael, Włochy (kontynent), Jordania
- Tunezja, Turcja
Główne obszary występowania:
- Cała Afryka Subsaharyjska
- Bliski Wschód
- Subkontynent indyjski (Indie, Pakistan, Sri Lanka, Nepal, Bangladesz)
Ekspansja: Naturalna zdolność lotna ograniczona – „przemieszczanie do 2 km uznawane jest za typowe”. Główny transfer poprzez transport porażonych owoców w handlu międzynarodowym.
🛡️ Metody zwalczania
Zintegrowana ochrona:
1. Higiena plantacji:
- „Gromadzić wszystkie opadłe i porażone owoce-żywiciele oraz je eliminować”
- Zakopywanie lub spalanie porażonych owoców
2. Zwalczanie chemiczne:
- Aplikacje pokrywowe (szerokie zastosowanie)
- Przynęty toksyczne z atraktantami białkowymi wydzielającymi amoniak – bardziej selektywne, oszczędzają antagonistów naturalnych
3. Zarządzanie agroekologiczne: Szczegółowe strategie dostępne dla regionów śródziemnomorskich/subtropikalnych.
🔍 Metody wykrywania i identyfikacji
Techniki wykrywania:
- Kontrola wzrokowa pod kątem śladów nakłuć
- Przecinanie owoców w celu identyfikowania larw
- Pułapki z przynętą białkową – przyciągają obie płcie
Rozpoznawanie:
- Barkoding DNA dostępny przez bazy BOLD i Q-bank
- Uwaga: Samce NIE reagują na wabiiki samcze w przeciwieństwie do niektórych gatunków Dacus
- Larwy wymagają ekspertyzy morfologicznej lub potwierdzenia molekularnego
📋 Status kwarantannowy
Lista EPPO: A2 – organizm kwarantannowy.
Status UE: Kwarantannowy organizm szkodliwy A1 (Załącznik II A).
Wymogi fitosanitarne dla importu owoców:
- Kontrola pod kątem symptomów porażenia przed wjazdem
- Badanie owoców/przecinanie w celu wykrycia larw
- Weryfikacja pochodzenia (strefy produkcji wolne od szkodnika z 3-miesięczną inspekcją przedzbiorczą)
- Rośliny ukorzeniające – usunięcie gleby/obróbka; owoce nie mogą być transportowane na roślinach
Dla Polski: Rygorystyczne kontrole graniczne. Choć nieutabilizowany w Polsce, wymagana ciągła czujność przy inspekcjach importowych dyniowatych z dotkniętych krajów śródziemnomorskich i afrykańskich.