- 📋 Wprowadzenie
- 📋 Zasięg występowania
- 🔬 Morfologia
- ⚠️ Objawy występowania i szkodliwość
- 🔄 Sposoby rozprzestrzeniania
- 🛡️ Zwalczanie
- 📋 Status fitosanitarny
- 🔬 Morfologia
- 🔄 Cykl życiowy
- 🌿 Rośliny żywicielskie
- ⚠️ Szkody i gradacje
- 💰 Znaczenie ekonomiczne
- 🌍 Rozmieszczenie i zagrożenie dla Europy
- 🛡️ Metody zwalczania
- 🔍 Metody wykrywania
- 📷 Galeria
- ⚠️ Postępowanie przy wykryciu
- Szczegółowa charakterystyka i taksonomia
- Biologia i cykl rozwojowy
- Metody diagnostyczne
- Znaczenie gospodarcze i straty
- Regulacje prawne i status kwarantannowy
📋 Wprowadzenie
Dendrolimus sibiricus Tschetverikov to motyl wywodzący się z regionów Dalekiego Wschodu, reprezentujący organizm szkodliwy objęty obowiązkiem zwalczania w Polsce. Aktualnie klasyfikowany jest jako podgatunek Dendrolimus superans: Dendrolimus superans sibiricus (Tschetverikov 1908).
📋 Zasięg występowania
Występuje na terenie Rosji (centralne i północne rejony części europejskiej oraz niemal całkowicie część azjatycka), w północno-wschodnim Kazachstanie, północnych obszarach Chin, Korei oraz północnej Mongolii. Na europejskim terytorium Rosji ogniska tego szkodnika spotykane są w rejonie Moskwy.
🔬 Morfologia
Larwa osiąga długość około 50-80 mm. Jej korpus pokryty jest ciemnobrunatnym owłosieniem po stronie grzbietowej, szarym na bokach. Na części tułowiowej i końcowej odwłoka występują skupiska długich, ciemnoniebieskich włosków. Obecne są rzadko rozmieszczone łuski. Kutikula na grzbiecie i bokach ciała jest czarna, brązowa lub ciemnoszara, po stronie brzusznej rdzawa lub czerwonobrunatna, często z rdzawymi lub brązowymi plamkami. Głowa ma barwę brązową, ciemno nakropkowaną z jasno zaznaczonymi szwami. Ubarwienie ciała i wzór są bardzo zmienne. Motyl jest duży (długość 30-39 mm, rozpiętość skrzydeł 40-80 mm), przeważnie ubarwiony szaro, chociaż spotyka się osobniki o barwie od niemal białej do czarnobrunatnej. Na skrzydłach pierwszej pary występują trzy wyraźne przepaski otoczone czarnymi pasami, dwa umbra i jasne pole dyskoidalne. Skrzydła drugiej pary są jednobarwne.
⚠️ Objawy występowania i szkodliwość
Atakuje żywe i w większości zdrowe drzewa w różnym wieku. Larwy żerują intensywnie w koronach drzew, gdzie odżywiają się igłami prowadząc do silnej defoliacji i powstawania gołożerów. Mogą również uszkadzać młode szyszki i pączki. Wydalają ogromne ilości odchodów, których akumulacja w glebie wpływa na bujny rozwój traw zagłuszających siewki oraz ich zasychanie. W miejscach masowego występowania, w powietrzu unoszą się włoski oderwane z ciała larw, które powodują u ludzi i zwierząt utrzymujące się często miesiącami opuchlizny, egzemy oraz uszkodzenia oczu. Larwy po zakończeniu żerowania otaczają się oprzędem i przepoczwarczają, najczęściej na drzewach (w spękaniach kory pni i gałęzi), rzadziej w ściółce. Samica składa jaja na igłach, gałęziach i pniach drzew, pojedynczo lub w różnego kształtu i wielkości skupiskach.
🔄 Sposoby rozprzestrzeniania
Organizm szkodliwy rozprzestrzenia się przede wszystkim w sposób naturalny poprzez loty dorosłych motyli. Może być transportowany wraz z materiałem drzewnym, na którym znajdują się jego stadia przedimaginalne.
🛡️ Zwalczanie
Zwalczanie opiera się na szerokim zastosowaniu zabiegów chemicznych.
📋 Status fitosanitarny
W Polsce organizm szkodliwy podlega obowiązkowi zwalczania.
🔬 Morfologia
Imago: rozpiętość skrzydeł u samic 60–80 mm, u samców 40–60 mm. Skrzydła przednie o barwie od jasno- do ciemnobrązowej z charakterystycznymi ciemnymi pasmami.
Larwa: dojrzała 50–80 mm długości. Korpus głównie czarny lub ciemnobrązowy, pokryty plamami i długimi włoskami. Charakterystyczne ciemnoniebieskie szczecinki łatwo odpadające – powodują zapalenie oczu i podrażnienia skóry u ludzi!
Jajo: około 2,2 × 1,9 mm. Początkowo jasnozielone, następnie kremowobiałe, przed wylęgiem szarawe z drobnymi plamkami.
🔄 Cykl życiowy
Czas rozwoju: zwykle 2 lata w chłodnych regionach północnych. Populacje południowe – 1 rok. Populacje północne mogą wymagać 3–5 lat.
Zimowanie: larwy przezimowują dwukrotnie:
- Po I lub II stadium larwalnym
- Po późniejszych stadiach
Żerowanie: około 95% całkowitego pożywienia konsumowane jest w końcowej fazie odżywiania (maj–czerwiec) przed przepoczwarczeniem.
Przepoczwarczenie: w kokonach na drzewach lub w ściółce.
🌿 Rośliny żywicielskie
W naturalnym areale rozwija się praktycznie na wszystkich gatunkach iglastych:
Żywiciele preferowani:
- Modrzew (Larix spp.)
- Jodła (Abies spp.)
- Sosny pięcioigielne (Pinus spp.)
Żywiciele drugorzędni (atakowane przy gradacjach):
- Sosny dwuigielne
- Świerk (Picea spp.)
Badania laboratoryjne wykazały zdolność rozwoju na europejskich gatunkach: jodła pospolita, sosna zwyczajna.
⚠️ Szkody i gradacje
Defoliacja: jodły, modrzewie, sosny pięcioigielne i świerki są zwykle bardzo spektakularnie odlistniane.
Gradacje: trwające 2–3 lata mogą niszczyć całe kompleksy leśne.
Skutki wtórne:
- Osłabione drzewa atakowane przez korniki i inne szkodniki wtórne
- Zwiększone ryzyko pożarów lasów
- Zaburzenia ekosystemowe
Zagrożenie dla zdrowia: szczecinki larw powodują zapalenia oczu i podrażnienia skóry!
💰 Znaczenie ekonomiczne
Dendrolimus sibiricus jest najistotniejszym defoliatorem iglastych w Rosji.
Skala gradacji: w XX w. odnotowano co najmniej 9 gradacji w Syberii Środkowej obejmujących ponad 8 milionów hektarów.
Straty:
- Masowa śmiertelność drzewostanów
- Kosztowne odnowienia
- Straty w przemyśle drzewnym
🌍 Rozmieszczenie i zagrożenie dla Europy
Zasięg naturalny: północno-wschodnia Azja – od wybrzeża Morza Ochockiego po centralną Rosję.
Ekspansja na zachód: gatunek stopniowo rozprzestrzenia się w kierunku zachodnim przez Syberię.
Zagrożenie dla EPPO:
- Badania wykazały zdolność rozwoju na europejskich gatunkach iglastych
- Szczególne zagrożenie dla północnych regionów z odpowiednimi lasami iglastymi
- Potencjalne drogi introdukcji: drewno opakowaniowe, rośliny z bryłą korzeniową
Gatunek na liście kwarantannowej A1 EPPO.
🛡️ Metody zwalczania
Zwalczanie chemiczne: opryski insektycydowe przy gradacjach (ograniczona skuteczność w dużych kompleksach leśnych).
Zwalczanie biologiczne:
- Bacillus thuringiensis (Bt) – aplikacja lotnicza
- Wirusy (NPV) specyficzne dla barczatek
- Naturalni wrogowie: parazytoidy i drapieżniki
🔍 Metody wykrywania
Inspekcja wizualna: wykrywa łatwo populacje o wysokiej zagęszczeniu. Przy niskim zagęszczeniu – otrząsanie drzew na płachtę ujawnia larwy.
Pułapki feromonowe: samce można odławiać specyficznym feromonem. Uwaga: identyfikacja wymaga badania genitalii dla odróżnienia od gatunków pokrewnych.
Wymagania kwarantannowe: kontrola drewna i materiału roślinnego z regionów występowania.
📷 Galeria
⚠️ Postępowanie przy wykryciu
Dendrolimus sibiricus jest agrofagiem priorytetowym dla którego opracowano plan awaryjny. W przypadku podejrzenia wystąpienia w lasach iglastych (świerk, modrzew, sosna) należy niezwłocznie powiadomić PIORiN. Monitoring prowadzony jest przy użyciu pułapek feromonowych. Larwy żerują na igłach powodując defoliację i zamieranie drzew. Po potwierdzeniu wykrycia prowadzone są lotnicze lub naziemne zabiegi zwalczające. Szczegółowe procedury określa plan awaryjny PIORiN.
Szczegółowa charakterystyka i taksonomia
Barczatka syberyjska (*Dendrolimus sibiricus* Chetverikov, 1908) należy do rzędu Lepidoptera, rodziny Lasiocampidae. Historia taksonomiczna tego gatunku była przedmiotem intensywnych dyskusji przez dziesięciolecia. Początkowo owad był nieprawidłowo identyfikowany jako *D. segregatus* Butler, gatunek uznawany za morfologicznie nieodróżnialny od *D. pini*. W 1903 roku Chetverikov opisał nowy gatunek *D. laricis* na podstawie okazów z Syberii. Następnie Peterson ponownie przeanalizował genitalia tych trzech gatunków i ustalił, że *D. segregatus* i *D. pini* to oddzielne gatunki, a *D. laricis* jest synonimem *D. segregatus*.
Ostatecznie Chetverikov przejrzał serię typową *D. segregatus* z Chin i regionu Amuru, porównując morfologię genitalną z okazami *D. laricis* z Azji i *D. pini* z Europy. Doszedł do wniosku, że *D. laricis*, który następnie przemianował na *D. sibiricus*, jest niezależnym gatunkiem. Obecnie główna opinia międzynarodowa uznaje *D. sibiricus* i *D. superans* za dwa oddzielne gatunki, a na podstawie danych genetyki molekularnej *D. sibiricus* jest młodym gatunkiem stosunkowo niedawno wydzielonym od *D. superans*. Synonimami naukowymi są *Dendrolimus laricis* Chetverikov, 1903 oraz *Dendrolimus superans sibiricus* Chetverikov, 1903.
Biologia i cykl rozwojowy
Barczatka syberyjska charakteryzuje się złożonym, wieloletnim cyklem rozwojowym. Jaja są owalne, o średnich wymiarach 2,2 × 1,9 mm, początkowo jasnozielone, zmieniające barwę na kremowobiałą, a następnie szarawą z ziarnistą strukturą. Samica składa przeciętnie 200-300 jaj (maksymalnie 800), które układa w skupiskach do 200 sztuk na igłach, gałązkach, rzadko na korze. Rozwój embrionalny trwa 1-2 tygodnie, maksymalnie 20 dni.
Larwy przechodzą 5-7 linień, osiągając 6-8 stadiów rozwojowych. Świeżo wylęgnięte larwy mają 5,0-5,5 mm długości, podczas gdy dojrzałe osiągają 50-80 mm (wyjątkowo 88 mm). Cykl rozwojowy trwa zwykle dwa lata, z larwami przezimowującymi w diapauzie, niektóre przechodzą fakultatywną diapazę letnią. W południowych częściach areału może rozwijać się jedno pokolenie rocznie, natomiast w północnych regionach ukończenie generacji może trwać 3-4, wyjątkowo 5 lat. Okres najintensywniejszego żerowania przypada na maj-czerwiec trzeciego roku, kiedy larwy konsumują około 95% całkowitego pożywienia. Poczwarki, o długości 33-39 mm u samic i 28-34 mm u samców, rozwijają się w szarych kokonach jedwabnych przez maksymalnie 25 dni. Dorosłe osobniki pojawiają się od początku lipca do początku sierpnia.
Metody diagnostyczne
Identyfikacja *Dendrolimus sibiricus* wymaga zastosowania specjalistycznych metod diagnostycznych ze względu na znaczny polimorfizm morfologiczny w obrębie rodzaju. Identyfikacja na poziomie gatunkowym oparta wyłącznie na cechach zewnętrznych nie jest wiarygodna. Podstawowym kryterium diagnostycznym jest analiza genitalii samców, szczególnie wielkość i kształt harpe (wyrostka równoległego do valva) oraz obfitość i wielkość cornuti (kolców uzbrajających divertikula vesica). Klasyczne techniki dysekcji opisane przez Clarke’a (1941) wymagają preparowania kapsuły genitalnej z odwłoka i sporządzania trwałych preparatów mikroskopowych.
Metody molekularne obejmują DNA barcoding z wykorzystaniem genów mitochondrialnych, szczególnie COI. Zaleca się przechowywanie materiału przeznaczonego do analiz molekularnych w 96% alkoholu niedenaturowanym. Duże ćmy mogą ulegać rozkładowi w warunkach wysokiej wilgotności, co wpływa na jakość identyfikacji molekularnej. Wykrywanie dorosłych osobników jest możliwe za pomocą pułapek feromonowych zawierających syntetyczne feromony płciowe, takie jak Z5E7-12Ald, Z5E7-12Ac, Z5E7-12OH, jednak *D. sibiricus* i *D. pini* reagują na te same substancje syntetyczne, co wymaga dodatkowej weryfikacji morfologicznej lub molekularnej.
Znaczenie gospodarcze i straty
Barczatka syberyjska jest najważniejszym defoliatorem drzew iglastych w Rosji, szczególnie *Larix sibirica*, *Abies sibirica*, *Pinus sibirica* i *Picea obovata*. Gradacje występują na rozległych obszarach liczących wiele tysięcy hektarów i często prowadzą do zamierania całych kompleksów leśnych. Podczas ostatniego stulecia odnotowano co najmniej dziewięć gradacji w Centralnej Syberii obejmujących tereny przekraczające 8 milionów hektarów. Drzewa mogą być odlistnione przez 2-3 kolejne lata, a wiele z nich nie jest w stanie przetrwać tak długiego okresu defoliacji.
Gradacje charakteryzują się cyklicznością występującą co 10-12 lat lub w dłuższych odstępach czasowych w zależności od regionu, trwają zwykle 2-3 lata i często poprzedzone są 2-3 latami gorącej pogody i deficytu wodnego. Po gradacjach *D. sibiricus* często następuje wzrost populacji owadów szkodzących pod korą (scolytids, cerambycids, buprestids), szczególnie *Ips acuminatus*, *I. sexdentatus*, *I. typographus*, *I. subelongatus*, *Monochamus sutor* i *M. galloprovincialis*. Ze względu na zmiany klimatyczne obserwuje się przesuwanie frontu dystrybucji na północ i 300 m wyżej w górach w porównaniu do XX wieku w regionie Syberii.
Regulacje prawne i status kwarantannowy
*Dendrolimus sibiricus* jest sklasyfikowany w kategorii A2 listy EPPO (nr 308) jako organizm szkodliwy znajdujący się lokalnie w regionie EPPO, ale o ograniczonej dystrybucji, stanowiący potencjalne zagrożenie dla pozostałych obszarów. W Unii Europejskiej gatunek ma status organizmu kwarantannowego A1 zgodnie z Aneksem II A dyrektywy fitosanitarnej, co oznacza organizm szkodliwy nieznany na terytorium Wspólnoty, którego wprowadzenie i rozprzestrzenienie jest zabronione.
Wszystkie stadia niedojrzałe (jaja, larwy, poczwarki) mogą być nieintencjonalnie transportowane wraz z roślinami w handlu, szczególnie roślinami do sadzenia i ciętymi gałęziami (włączając choinki). Podczas gradacji jaja i larwy mogą być związane z drewnem noszącym korę lub izolowaną korą i mogą występować jako szkodniki zanieczyszczające inne produkty. Standard diagnostyczny EPPO PM 7/157 z 2024 roku określa szczegółowe protokoły diagnostyczne, które powinny być stosowane w połączeniu z PM 7/76 dotyczącym użycia protokołów diagnostycznych EPPO. Kod EPPO dla tego gatunku to DENDSI.