📋 Wprowadzenie
Halyomorpha halys reprezentuje owada różnoskrzydłego należącego do rodziny tarczówkowatych (Pentatomidae), który stanowi poważne zagrożenie dla upraw sadowniczych, warzywniczych oraz roślin dekoracyjnych na terytorium Polski.
📋 Zasięg występowania
Ten takson wywodzi się z regionu azjatyckiego (Chiny, Japonia, Korea Północna i Południowa, Tajwan), gdzie następnie został przeniesiony na kontynent północnoamerykański (Kanada, USA) oraz do Europy, zasiedlając większość tamtejszych państw. Na terytorium Polski organizm został potwierdzony w kilkunastu lokalizacjach, przede wszystkim w południowych regionach kraju. W poszczególnych miejscach wykrywano przeważnie izolowane egzemplarze szkodnika, często bez powiązania z roślinami żywicielskimi (np. w obiektach mieszkalnych).
🔬 Morfologia
Formy dorosłe tego gatunku osiągają rozmiar 12-17 mm, wykazując brązowo-zielone ubarwienie z metalicznymi odblaskami o barwie miedzianej lub niebieskawej na głowie oraz przedpleczu. Na grzbietowej powierzchni ciała występuje trójkątna tarcza sięgająca do połowy długości odwłoka, który otacza beżowo paskowana obwódka. Czułki charakteryzują się pięcioczłonową budową, brązowym kolorem z jaśniejszymi przepaskami. Larwy początkowych stadiów wykazują żółto-czerwone zabarwienie, które z czasem przechodzi w odcienie brązowawe.
Po poczuciu zagrożenia owady produkują wyjątkowo nieprzyjemną woń, która może długo utrzymywać się w przestrzeniach zamkniętych.
📉 Szkodliwość
Egzemplarze H. halys pobierają soki z tkanek roślinnych – formy młodociane żerują na blaszkach liściowych, łodygach i owocach roślin oraz kolbach kukurydzy, natomiast stadium dorosłe koncentruje się głównie na owocach. Na zaatakowanych częściach roślin powstają drobne nekrotyczne plamy (średnicy około 3 mm) oraz rowki i brązowe odbarwienia. Intensywnie porażone owoce ulegają deformacji i nie nadają się do komercjalizacji. Na kolbach kukurydzy formują się martwice na ziarniakach, podczas gdy w przypadku soi i fasoli nekrozy dotyczą nasion w strąkach.
Na terytorium Polski dotychczas nie odnotowano uszkodzeń roślin spowodowanych przez H. halys. Od kilku lat PIORiN realizuje program lustracji upraw na obecność szkodnika. Jest to warunek niezbędny dla zapewnienia odpowiedniego stanu fitosanitarnego wysyłanego towaru (eksport polskich owoców) do krajów, w których owad jest objęty obowiązkiem zwalczania.
🔄 Rozprzestrzenianie
Szkodniki mogą przemieszczać się lokalnie w obrębie plantacji, a ponadto są transportowane razem z ładunkami materiału roślinnego, świeżych owoców i warzyw oraz kolb kukurydzy.
📋 Status fitosanitarny
W Unii Europejskiej, a tym samym w Polsce, Halyomorpha halys nie podlega obowiązkowi zwalczania (nie jest to agrofag kwarantannowy w Unii).
🔬 Morfologia
Forma dorosła: wymiary 12–17 mm, kształtowanie tarczowate. Ubarwienie marmurkowe-brązowe (stąd miano „marmurkowy”). Charakterystyczne cechy:
- Czułki z wyróżniającymi się białymi przepaskami na dwóch końcowych segmentach
- Obrzeże odwłoka z alternującym wzorem jasnych oraz ciemnych pasm
- Dolna powierzchnia ciała jasnoszara
Stadium jaja: elipsoidalne, wymiary 1,3 × 1,0 mm, początkowo jasnozielone, przed wyklucie białawe z pomarańczowym trójkątem (otwieraczem jajowym). Składane w skupiskach po 20–30 na dolnej powierzchni liści.
Formy młodociane: przechodzą 5 faz rozwojowych (I – 2,4 mm, V – 12 mm). Wcześniejsze stadia pomarańczowo-czerwone z ciemnymi pasami, późniejsze stopniowo upodobniają się do dorosłych.
🔄 Cykl życiowy
Ilość generacji uzależniona jest od warunków klimatycznych:
- Obszary chłodniejsze (Europa Środkowa): 1 pokolenie rocznie
- Strefy cieplejsze (południe USA, Włochy): 2 pokolenia rocznie
- Klimat subtropikalny: do 4–6 pokoleń
Zimowanie: formy dorosłe w stanie diapauzy, często masowo w budynkach, pod korą, w szczelianch – stąd problem z plagą w domach.
Ontogeneza: wylęganie jaj 5–12 dni (w zależności od temperatury), rozwój larwalny około 40 dni. Imago mogą żyć ponad rok.
Reprodukcja: samica składa 250–500 jaj w ciągu życia. Wielokrotna kopulacja zwiększa płodność.
🌿 Rośliny żywicielskie
Takson wykazuje wyjątkową polifagię – ponad 100 udokumentowanych roślin żywicielskich:
Gatunki owocowe:
- Jabłoń, grusza – główne szkody gospodarcze w Europie i USA
- Brzoskwinia, morela, śliwa, czereśnia
- Orzech włoski, leszczyna
Uprawy warzywne: pomidor, papryka, fasola, kukurydza, soja
Gatunki ozdobne: budleja, katalpa, róża, paulownia
Pozostałe: winorośl, kiwi, oliwka, awokado, cytrusy
Preferuje pobieranie pokarmu z owoców i nasion, atakuje również liście i pędy.
⚠️ Objawy i szkody
Żerowanie typu kłująco-ssącego wywołuje charakterystyczne uszkodzenia:
- Owoce: deformacje, gąbczaste przebarwienia miąższu („cat-facing”), martwice, obniżona jakość handlowa
- Warzywa: zagłębienia, zmiany kolorystyczne, zniekształcenia
- Nasiona: uszkodzenia redukujące kiełkowanie (soja, kukurydza)
Dodatkowo wydzielane śmierdzące substancje defensywne (aldehydy) mogą wywoływać nieprzyjemny zapach produktów.
Problem w obiektach: masowe zimowanie w budynkach – setki do tysięcy egzemplarzy, intensywny odór, reakcje alergiczne.
💰 Straty ekonomiczne
USA: od wykrycia w 1998 r. straty szacowane na setki milionów USD rocznie. W 2010 r. w stanie Maryland straty w jabłoniach sięgnęły 37 mln USD.
Włochy: od 2012 r. rosnące straty w sadach gruszy i jabłoni w Emilii-Romanii i Trydencie – do 40% owoców uszkodzonych. W 2019 r. straty w produkcji gruszek przekroczyły 300 mln EUR.
Dodatkowe koszty: zwiększona liczba zabiegów insektycydowych, koszty monitoringu, straty związane z obniżoną jakością handlową.
🌍 Historia inwazji
Pochodzenie: Azja Wschodnia (Chiny, Japonia, Korea, Tajwan).
Kontynent północnoamerykański:
- 1998: pierwsze wykrycie w Pensylwanii (Allentown)
- Błyskawiczne rozprzestrzenienie – obecnie w 47 stanach USA i 5 prowincjach Kanady
Europa:
- 2004: Szwajcaria (Zurych) – pierwsze wykrycie w Europie
- 2012: Włochy (Emilia-Romania) – rozpoczęcie masowej ekspansji
- 2014: Niemcy, Francja
- 2018–2020: kolonizacja całej Europy Zachodniej i Środkowej
- Obecnie obecny w ponad 30 państwach europejskich
🛡️ Metody zwalczania
Kontrola chemiczna:
- Pyretroidy (lambda-cyhalotryna, bifentryna) – szerokie spektrum działania, ale szkodliwe dla organizmów pożytecznych
- Neonikotynoidy – efektywne, ale ograniczane ze względu na ochronę pszczół
- Wyzwanie: gruba kutikula pluskwiaków wymaga wyższych dawek
Kontrola biologiczna:
- Trissolcus japonicus (osica samurajska) – główny pasożyt jaj w Azji, introdukowany do USA i Europy
- Anastatus bifasciatus – rodzimy parasytoid jaj europejskich pluskwiaków, atakuje też H. halys
- Patogeny grzybowe: Beauveria bassiana
Techniki agrotechniczne: pułapki zatruwające („attract-and-kill”), osłony sieciowe, pułapki przynętne na obrzeżach sadu.
🔍 Metody wykrywania i monitoringu
Pułapki feromonowe: syntetyczny feromon agregacyjny jest komercyjnie dostępny i bardzo skuteczny w monitoringu.
Obserwacja wizualna:
- Strząsanie gałęzi na płachtę (beat sheet sampling)
- Kontrola roślin żywicielskich pod kątem dorosłych, nimf i złóż jaj
- Przegląd budynków jesienią (miejsca zimowania)
Identyfikacja: morfologiczna (kluczowa: białe paski na czułkach, wzór brzucha) lub molekularna (DNA barcoding).
