Hymenoscyphus fraxineus

📋 Hymenoscyphus fraxineus

Hymenoscyphus fraxineus stanowi patogena grzybowego zagrażającego populacjom jesionu na terenie Polski.

📋 Zasięg występowania

Organizm został po raz pierwszy sklasyfikowany w 2006 roku na obszarze Polski pod nazwą Chalara fraxinea. W przeciągu czterech kolejnych lat ustalono, że Chalara fraxinea reprezentowała jedynie anamorficzne (bezpłciowe) stadium tego gatunku, któremu następnie przyznano oznaczenie Hymenoscyphus pseudoalbidus. Ostatecznie otrzymał on obecne nazewnictwo naukowe Hymenoscyphus fraxineus (forma generatywna).

Patogen rozprzestrzeniony jest w Azji (Chińska Republika Ludowa, Japonia, Korea Południowa oraz azjatyckie terytoria Federacji Rosyjskiej) oraz w znacznej części państw europejskich. Na terytorium Polski notowany jest niemal wszędzie tam, gdzie rośnie jesion, i kontynuuje swoją ekspansję geograficzną.

⚠️ Objawy występowania i szkodliwość

Usychanie jesionów przejawia się wieloma różnorodnymi symptomami. Schnięcie blaszek liściowych, obumieranie młodych przerostów, martwicze zmiany pokrywy korowej oraz odbarwienia tkanek drzewnych stanowią najwidoczniejsze oznaki patologii. Zauważalne są nekrotyczne procesy chorobowe i nowotworzenie na powierzchni kory, towarzyszące przebarwieniom struktury drzewnej, które w efekcie powodują obumieranie pędów, rozgałęzień oraz mniejszych łodyg rośliny. Wczesnymi symptomami mogącymi wskazywać na obecność patogenicznego mikroorganizmu są również drobne zmiany martwicze na szypułkach liściowych oraz ich unerwienia. Drzewa mogą ulegać infekcji niezależnie od wieku i miejsca wzrostu, czy to w kompleksach leśnych, ośrodkach szkółkarskich, na terenach zielonej infrastruktury miejskiej, czy wzdłuż pasów przydrożnych. W sytuacji młodych okazów patogen może spowodować ich całkowite obumarcie, podczas gdy u starszych egzemplarzy choroba przyjmuje postać chroniczną, co skutkuje generalnym osłabieniem organizmu roślinnego i zwiększoną jego wrażliwością na inne niekorzystne czynniki. Wielokrotnie rejestrowano masową śmiertelność jesionów na przestrzeni kilku hektarów. W czasie od czerwca do października na szypułkach i nerwach liści w runie leśnym, sporadycznie także na gałązkach można dostrzec jasne lub kremowe struktury reprodukcyjne grzyba o rozmiarach 1,5-5 mm.

Mikroorganizm jest naturalnie obecny na całym obszarze Polski. W przypadku braku zastosowania odpowiednich działań fitosanitarnych potencjalny skutek może osiągnąć wysoki poziom, a grzyb w sprzyjających okolicznościach kolonizacji i ekspansji może przyczynić się do masowego ginięcia znaczących fragmentów populacji jesionowych. Szczególnie intensywnemu procesowi obumierania podlegają młode sadzonki w zakładach szkółkarskich oraz niewielkie drzewostany. Zjawisko to obserwowane jest w licznych państwach europejskich, włączając w to Polskę.

🔄 Sposoby rozprzestrzeniania i przenikania

Mikroorganizm chorobotwórczy może przemieszczać się poprzez atmosferę za pośrednictwem askospor na znaczne odległości. Pomiędzy krajami może być transportowany wraz z materiałem szkółkarskim oraz wraz z surowcem drzewnym, szczególnie okrągłakiem z nieusunięta korą.

📋 Wymagania fitosanitarne

Hymenoscyphus fraxineus nie podlega obowiązkowi zwalczania w krajach Unii Europejskiej, w tym w Polsce (nie jest to agrofag kwarantannowy w Unii).

🔬 Morfologia

Ciała owocowe (apotecja): niewielkie, białawe do kremowożółtych, o kształcie miseczkowatym (średnica 2–5 mm) umiejscowione na trzoneczkach. Powstają z opadłych ogonków liściowych w ściółce.

Zarodniki workowe (askospory): przezroczyste, jednokomórkowe, o kształcie elipsoidalnym (12–20 × 3,5–5 µm). Uwalniają się w sezonie letnim (lipiec–wrzesień).

Forma aseksualna (anamorficzna): Chalara fraxinea – wytwarza konidia na zaatakowanych przerostach.

Strzępki grzybni: rozwijają się w strukturach przewodzących, inicjując proces obumierania.

🔄 Cykl życiowy

Zakażenie: askospory uwolnione z ciał owocowych w ściółce penetrują liście jesionów poprzez otwory szparkowe.

Kolonizowanie: grzybnia przemieszcza się przez szypułkę liściową do pędu. Podczas okresu zimowego skolonizowuje tkanki przewodzące przerostów.

Obumieranie pędów: wiosną uwidaczniają się nekrozy i zamieranie zainfekowanych przerostów.

Formowanie ciał owocowych: na opadłych szypułkach liściowych znajdujących się w ściółce kształtują się apotecja.

Reprodukcja: przede wszystkim generatywna (askospory). Konidiospory rozprzestreniają się na niewielkie odległości.

🌿 Rośliny żywicielskie

Taksony z rodzaju Fraxinus (jesion):

• Fraxinus excelsior – jesion wyniosły (główna roślina żywicielska, wysoce podatna)
• Fraxinus angustifolia – jesion wąskolistny (wrażliwy)
• Fraxinus ornus – jesion mannowy (umiarkowanie wrażliwy)

Gatunki azjatyckie (F. mandschurica, F. chinensis) – wykazujące odporność lub tolerancję (koewolucja z patogenem).

⚠️ Objawy choroby

Na aparacie liściowym: brunatnoczarne, martwicze plamy, przedwczesne opadanie.

Na przerostach:

• Ciemne, zapadnięte nekrozy na pokrywie korowej
• Obumieranie szczytowych części pędów
• Odbarwienia struktury drzewnej pod martwicami

Na koronie: progresywne zamieranie od wierzchołka (dieback), redukcja aparatu asymilacyjnego, pędy epicormiczne na pniu.

Na systemie korzeniowym i szyjce korzeniowej: martwice korowe – szczególnie niebezpieczne, mogą powodować gwałtowne obumieranie całych osobników.

Rozwój choroby: młode drzewostany obumierają szybko (1–2 lata), starsze mogą przetrwać wiele lat z postępującym uszkodzeniem.

💰 Wpływ na europejskie populacje jesionu

Rozmiar problematyki: jedna z najgwałtowniejszych chorób drzew leśnych w dziejach Europy.

Konsekwencje:

• Masowe wymieranie jesionów na całym kontynencie europejskim
• Utrata 60–90% drzewostanów jesionowych w wybranych regionach
• Zagrożenie dla ekosystemów uzależnionych od jesionu
• Ubytki ekonomiczne w gospodarce leśnej i przemyśle drzewnym

Kombinacja z zagrożeniem ze strony Agrilus planipennis może spowodować funkcjonalne wygaśnięcie jesionu w Europie.

🌍 Historia rozprzestrzeniania w Europie

Obszar pochodzenia: Azja Wschodnia (Japonia, Korea, Chiny) – gdzie funkcjonuje jako nieszkodliwy saprofit na rodzimych gatunkach jesionów.

Ekspansja na kontynencie europejskim:

• Lata 90. XX w.: początkowe obserwacje obumierania jesionów w Polsce (niezidentyfikowane)
• 2006: identyfikacja czynnika chorobotwórczego (Chalara fraxinea)
• 2007–2010: kolonizacja całej Europy Środkowej
• 2010+: przybycie na Wyspy Brytyjskie, Półwysep Skandynawski
• Obecnie występujący w większości krajów europejskich

Prawdopodobna ścieżka introdukcji: import materiału szkółkarskiego jesionów z Azji.

🛡️ Metody zwalczania

BRAK SKUTECZNEGO LECZENIA.

Postępowanie:

• Eliminacja znacznie porażonych osobników (redukcja inokulum)
• Zachowywanie drzew wykazujących odporność
• Selekcja i rozmnażanie osobników tolerancyjnych
• Unikanie przemieszczania materiału roślinnego z regionów porażonych

Hodowla odpornościowa: 1–5% osobników wykazuje naturalną tolerancję. Programy selekcji odpornych genotypów w wielu krajach.

Zwalczanie chemiczne: nieskuteczne w warunkach leśnych.

🔍 Metody wykrywania

Inspekcja wizualna: identyfikacja charakterystycznych symptomów (nekrozy przerostów, zamieranie korony, przebarwienia pod korą).

Izolacja: kultywacja grzyba na podłożach z zainfekowanych tkanek.

Metody molekularne: PCR z primerami specyficznymi dla H. fraxineus – pewna i szybka identyfikacja.

Obserwacja ciał owocowych: apotecja w ściółce latem (wymagają mikroskopowego potwierdzenia).

📷 Galeria

Openverse
Openverse · CC

Openverse
Openverse · CC

Openverse
Openverse · CC