- 📋 Wprowadzenie
- 📋 Zasięg występowania
- 🔬 Morfologia
- 📉 Szkodliwość
- 🔄 Rozprzestrzenianie
- 📋 Status fitosanitarny
- 🔬 Morfologia stadiów rozwojowych
- 🌿 Rośliny żywicielskie
- ⚠️ Objawy uszkodzeń
- 🌍 Historia inwazji
- 🛡️ Metody zwalczania
- 🔍 Metody wykrywania
- 📷 Galeria
- Szczegółowa charakterystyka i taksonomia
- Biologia i cykl rozwojowy
- Metody diagnostyczne
- Znaczenie gospodarcze i straty
- Regulacje prawne i status kwarantannowy
📋 Wprowadzenie
Lycorma delicatula to owad należący do pluskwiaków równoskrzydłych (Homoptera) z rodziny Fulgoridae, reprezentujący niebezpieczeństwo dla drzewiastych gatunków roślinnych na terenie Polski.
📋 Zasięg występowania
Obszarem pochodzenia tego gatunku są prawdopodobnie Chiny. W regionie azjatyckim organizm ten odnotowywany jest również w Japonii, Korei, na Tajwanie oraz w Wietnamie. Pierwsze stwierdzenie na terenie USA miało miejsce w 2014 roku (stan Pensylwania). W następnych latach potwierdzono jego obecność w stanach: Connecticut, Delaware, Maryland, New Jersey, Nowy Jork, Wirginia i Zachodnia Wirginia, a ostatnio również w stanach Maine i Massachusetts.
🔬 Morfologia
Masy jajowe (30-50 jaj), o rozmiarze kilku centymetrów, są umieszczane na korze drzew, powierzchniach kamiennych, pojazdach, murach itp. Masę jajową przykrywa żółtawo-brązowy woskowy nalot, który zapewnia jej odporność na środki ochrony roślin. W niektórych przypadkach tworzą one większe skupiska.
W rozwoju występuje 4 stadia larwalne (nimfy). Osobniki trzech pierwszych stadiów charakteryzują się czarną barwą z białymi kropkami, natomiast u osobników czwartego stadium oprócz białych plamek są widoczne czerwone oznaczenia. Dorosłe samce osiągają 20,5-22 mm, a samice 24-26,5 mm długości. Przednie skrzydła są szarawe z ciemnymi plamami, a ich zakończenia mają siatkowaty wzór. Skrzydła tylne częściowo są czerwone z czarnymi kropkami, a ich pozostały fragment jest biało-czarny.
📉 Szkodliwość
Nimfy (formy młodociane) obserwowane są na gałęziach, podczas gdy osobniki dorosłe znajdują się przede wszystkim na pniach drzew. Pobierają one soki roślinne do odżywiania. W efekcie żerowania na gałęziach i pniach powstają uszkodzenia, z których wytwarza się sok roślinny, który przyciąga inne owady (mrówki, pszczoły, osy i szerszenie).
Osobniki L. delicatula produkują spadź miodową, na której kolonizują grzyby wywołujące sadzawkę. Z biegiem czasu następuje zamieranie liści, a nawet całych organizmów roślinnych. O obecności szkodnika świadczy również występowanie na pniach charakterystycznych mas jajowych. W USA L. delicatula wywołuje ubytki gospodarcze w uprawach różnorodnych roślin drzewiastych, a w Korei stanowi poważne zagrożenie dla upraw winorośli.
🔄 Rozprzestrzenianie
Osobniki dorosłe mogą przemieszczać się na krótki dystans poprzez loty oraz wykonywanie skoków. Na dłuższą odległość mogą one przemieszczać się wraz z materiałem szkółkarskim, przycinanymi gałęziami oraz nieokorowanym drewnem z gatunków żywicielskich. Masy jajowe mogą być transportowane wraz z opakowaniami, środkami transportu itp.
📋 Status fitosanitarny
Na terenie Unii Europejskiej, a tym samym w Polsce, gatunek Lycorma delicatula podlega obowiązkowi zwalczania (jest to agrofag kwarantannowy w Unii).
🔬 Morfologia stadiów rozwojowych
Jaja: umieszczane w skupiskach po 30–50 sztuk, rozmieszczone w 3–5 rzędach, pokryte substancją woskowatą początkowo białoszarą, która ciemnieje z upływem czasu. Rozmiary pojedynczego jaja: około 1 mm.
Nimfy (stadia 1–3): czarna barwa z białymi kropkami, wielkość 3,5–9,5 mm w zależności od stadium.
Nimfa (stadium 4): jaskrawoczerwone ubarwienie głowy i tułowia, 11–15 mm długości.
Dorosłe: przednie skrzydła szarawe z czarnymi kropkami, skrzydła tylne z czerwoną podstawą. Długość ciała 21–27 mm, samice wyraźnie większe od samców.
🌿 Rośliny żywicielskie
Preferowany żywiciel: bożodrzew wschodni (Ailanthus altissima) – kluczowy dla wszystkich faz rozwojowych.
Wykaz żywicieli obejmuje ponad 300 gatunków roślin, w tym:
- Drzewa: orzech (Juglans), klon (Acer), wierzba (Salix), brzoza, dąb
- Uprawy: winorośl (Vitis) – szczególnie zagrożona, jabłoń, brzoskwinia, śliwa
- Rośliny ozdobne: róża, sumak
⚠️ Objawy uszkodzeń
Na drzewach: flagowanie i więdnięcie gałęzi, „płaczące” uszkodzenia na pniach i gałęziach z wyciekiem soków roślinnych.
Spadź miodowa: owady wytwarzają znaczne ilości lepkiej spadzi, na której rozwija się czerniak (sooty mould), pokrywający liście i owoce.
Na winorośli: redukcja plonów, spadek zawartości cukru w owocach, osłabienie krzewów przed zimą.
🌍 Historia inwazji
Pochodzenie: Chiny, Wietnam, Indie.
Korea Południowa: od 2004 r. – znaczący szkodnik winnic.
Japonia: od 2008 r.
USA: pierwsza obserwacja w 2014 r. w Pensylwanii (hrabstwo Berks). Do 2023 r. kolonizacja kilkunastu stanów północno-wschodnich. Prawdopodobnie introdukowany z importowanym kamieniem ozdobnym lub materiałami budowlanymi.
Gatunek wytwarza jedno pokolenie rocznie, przezimowując w stadium jaja na korze drzew, kamieniach, kontenerach – co usprawnia transport bierny.
🛡️ Metody zwalczania
Zwalczanie chemiczne: opryski kontaktowe i systemiczne – efektywne, szczególnie na wczesnych fazach nimfalnych.
Metody fizyczne:
- Lepowe paski na pnie drzew (sticky tree bands)
- Pułapki pierścieniowe wokół pnia (circle trunk traps)
- Siatki ochronne
- Zdrapywanie i likwidacja mas jajowych
Zwalczanie biologiczne: prowadzone są badania nad pasożytem jaj Anastatus orientalis. Naturalnych wrogów w Ameryce i Europie brak.
Usuwanie bożodrzewu: eliminacja preferowanego żywiciela może ograniczyć populację.
🔍 Metody wykrywania
Inspekcja wizualna: wyszukiwanie charakterystycznych mas jajowych na korze, kamieniach, pojazdach. Nimfy i formy dorosłe łatwe do zauważenia dzięki wyrazistym barwom.
Monitoring: pułapki lepowe na pniach bożodrzewu i innych żywicieli. Obserwacja spadzi miodowej i czerniaka na liściach.
Identyfikacja: morfologiczna (charakterystyczne ubarwienie) lub molekularna (PCR) dla potwierdzenia gatunku.
📷 Galeria
Szczegółowa charakterystyka i taksonomia
Piewik plamoskrzydły (*Lycorma delicatula*) został pierwotnie opisany naukowo przez Adama White’a w 1845 roku jako *Aphaena delicatula*. Ten organizm przynależy do rzędu Hemiptera (pluskwiaki), podrzędu Auchenorrhyncha, rodziny Fulgoridae i rodzaju *Lycorma* Stål, 1863. W literaturze naukowej spotykany jest również pod synonimem *Lycorma delicatulum* (White, 1845). Kod EPPO dla tego gatunku to LYCMDE.
Rodzaj *Lycorma* zawiera cztery opisane gatunki: *L. delicatula*, *L. imperialis* (White, 1846), *L. meliae* Kato, 1929 oraz *L. olivacea* Kato, 1929. W przeszłości opisano także dwa podgatunki: *Lycorma delicatula jole* Stål, 1863 i *Lycorma delicatula operosa* (Walker, 1858), jednak ich aktualny status taksonomiczny wymaga weryfikacji. Rodzaj *Lycorma* nie jest naturalnie reprezentowany w Europie, co czyni identyfikację morfologiczną stosunkowo prostą w kontekście europejskim.
Gatunki z rodzaju *Lycorma* odznaczają się różnymi wzorami i kolorystyką skrzydeł. *L. delicatula* charakteryzuje się specyficznym ubarwieniem: skrzydła przednie są różowo-szare z czarnymi kropkami, podczas gdy skrzydła tylne mają czerwoną część podstawną z czarnymi plamami, poprzeczkę niebiesko-szarą i czarną część wierzchołkową. Ten charakterystyczny wzorzec umożliwia łatwą identyfikację gatunku wśród innych przedstawicieli rodziny Fulgoridae.
Biologia i cykl rozwojowy
*Lycorma delicatula* to gatunek uniwoltyński, wytwarzający jedno pokolenie w ciągu roku we wszystkich obszarach swojego występowania. Przeprowadza zimowanie w stadium jaja, które są składane w masach po 30-50 sztuk i zabezpieczone żółtawo-brązowym woskowatym osadem przypominającym błoto. Masy jajowe mają wymiary około 2,5-5 cm długości i są umieszczane na gładkich powierzchniach roślin drzewiastych lub innych materiałach, w tym na obiektach nieożywionych.
Nimfy wylęgają się w okresie wiosennym – w Jincheon (Korea Południowa) obserwuje się je od końca maja do sierpnia, podczas gdy w Pensylwanii (USA) wylęganie opóźnia się o około 2 tygodnie. Rozwój zawiera cztery stadia nimfalne. Nimfy I-III stadium są czarne z białymi kropkami i mają wymiary odpowiednio: 3,5-4,5 mm, 5-6,5 mm i 7-9,5 mm długości. Nimfa IV stadium osiąga 11-15 mm długości i odznacza się jaskrawym ubarwieniem z czerwonymi plamami na głowie, tułowiu, zawiązkach skrzydeł i odwłoku.
Osobniki dorosłe pojawiają się pod koniec lata. Samce mają 20,5-22,0 mm długości (od głowy do końca złożonych skrzydeł), natomiast samice 24,0-26,5 mm. Rozpiętość skrzydeł wynosi odpowiednio 43 mm u samców i 50 mm u samic. Szerokość odwłoka wynosi 7 mm u samców i 10 mm u samic. Osobniki dorosłe żyją do pierwszych silnych mrozów (temperatury poniżej 0°C) i są zdolne do lotów na odległość 10-40 metrów w celach dyspersyjnych.
Metody diagnostyczne
Identyfikacja *Lycorma delicatula* opiera się głównie na badaniu osobników dorosłych, jednak możliwa jest również identyfikacja molekularna wszystkich stadiów rozwojowych. Protokół diagnostyczny PM 7/144 (1) EPPO z 2020 roku opisuje standardowe procedury wykrywania i identyfikacji tego gatunku. Morfologicznie, w kontekście europejskim, badanie habitusu jest wystarczające do identyfikacji gatunkowej ze względu na brak naturalnego występowania rodzaju *Lycorma* w Europie.
Identyfikacja molekularna wykorzystuje konwencjonalną PCR z następującym sekwencjonowaniem metodą Sangera. Protokół DNA barcoding oparty na genie COI jest opisany w standardzie PM 7/129 EPPO. Metoda ta pozwala na precyzyjną identyfikację wszystkich stadiów rozwojowych organizmu, co jest szczególnie przydatne w przypadku młodszych stadiów nimfalnych, które mogą być trudne do rozpoznania morfologicznego.
Wykrywanie różnych stadiów rozwojowych wymaga odmiennych metod. Masy jajowe są kryptycznie ubarwione i mogą być trudne do wykrycia, szczególnie gdy są składane w chronionych miejscach pod korą drzew lub na dużych wysokościach w koronach. Nimfy I-III stadium zazwyczaj nie powodują widocznych objawów uszkodzeń, podczas gdy nimfy IV stadium i osobniki dorosłe mogą powodować więdnięcie mniejszych roślin i flagowanie gałęzi. Do monitoringu wykorzystuje się brązowe taśmy lepowe nakładane wokół podstawy pni podatnych drzew oraz pułapki pierścieniowe na pnie drzew.
Znaczenie gospodarcze i straty
*Lycorma delicatula* powoduje znaczące straty gospodarcze poprzez bezpośrednie żerowanie na flaemie oraz pośrednie skutki produkcji spadzi. W winnicach odnotowano poważne szkody, szczególnie w Korei Południowej, gdzie gatunek został po raz pierwszy wykryty w 2004 roku. Żerowanie dużych liczebności osobników na tej samej roślinie prowadzi do osłabienia drzew, więdnięcia pędów i obumierania gałęzi, a w przypadku bardzo silnych infestacji – do śmierci całych roślin.
Szkody pośrednie wynikają z nadmiernej produkcji spadzi, na której rozwijają się grzyby powodujące sadzawkę. Ta czarna powłoka pokrywająca powierzchnie liści zmniejsza fotosyntezę, prowadząc do przedwczesnego opadania liści i zamierania pędów. W sadach i winnicach obserwuje się zmniejszenie plonów, obniżenie zawartości cukrów i wartości odżywczych owoców oraz nagromadzenie pleśni. Roślinność podszytu pod silnie zasiedlonymi drzewami może być zahamowana w rozwoju lub całkowicie zniszczona, a powierzchnia ziemi przyjmuje czarny, spalony wygląd.
W Stanach Zjednoczonych, gdzie gatunek został wykryty po raz pierwszy w 2014 roku w Pensylwanii, rozprzestrzenił się w regionie północno-wschodnim i środkowo-atlantyckim poprzez naturalne mechanizmy dyspersji oraz transport przez człowieka. Osobniki dorosłe często przemieszczają się w duże grupy do upraw, szczególnie do sadów i szkółek jesienią, gdy lokalne zasoby pokarmowe zostają wyczerpane przez intensywne żerowanie.
Regulacje prawne i status kwarantannowy
*Lycorma delicatula* jest sklasyfikowany jako organizm kwarantannowy kategorii A1 na liście EPPO (wcześniej również na liście alertowej) oraz jako szkodnik kwarantannowy A1 w kategoryzacji UE (Aneks II A). Status A1 oznacza, że jest to szkodnik nieobecny na terytorium EPPO, dla którego zaleca się wprowadzenie regulacji fitosanitarnych w celu zapobieżenia jego introdukcji i rozprzestrzenianiu.
Protokół diagnostyczny PM 7/144 (1) został zatwierdzony przez EPPO w sierpniu 2020 roku i powinien być stosowany w połączeniu z PM 7/76 dotyczącym wykorzystania protokołów diagnostycznych EPPO. Materiał referencyjny *L. delicatula* jest przechowywany w Europejskim Laboratorium Referencyjnym ds. Owadów i Roztoczy (755 Avenue du Campus Agropolis, CS 30016, FR-34988 Montferrier-sur-Lez Cedex).
Ze względu na szerokie spektrum żywicieli i zdolność do powodowania znaczących szkód gospodarczych, wprowadzenie tego gatunku do Europy mogłoby mieć poważne konsekwencje dla rolnictwa, sadownictwa i leśnictwa. Szczególne zagrożenie dotyczy upraw winorośli, drzew owocowych oraz gatunków leśnych. Regulacje EPPO nakładają obowiązek monitoringu, raportowania przypadków wykrycia oraz wdrażania środków eradykacyjnych w przypadku pojawienia się tego szkodnika na terytorium krajów członkowskich.