🌍 Występowanie
Zasięg geograficzny guzaka amerykańskiego obejmuje kontynent afrykański (Mozambik, RPA), amerykański (USA, Argentyna) oraz wybrane państwa europejskie (Belgia, Francja, Holandia, Niemcy, Portugalia, Szwecja, Turcja). Guzak holenderski rozpowszechniony jest na terytorium Europy (Belgia, Francja, Niemcy, Holandia, Szwecja, Szwajcaria i Wielka Brytania) oraz w regionach Australii i Nowej Zelandii.
⚠️ Objawy porażenia
Organizmy te reprezentują rodzinę Meloidogynidae. Formy juvenilne i samce charakteryzują się robakowatym kształtem osiągając rozmiary do 0,5 mm długości u osobników młodocianych oraz do 1 mm u samców. Samice wykazują osiadły tryb życia, pozostając nieruchome, przybierając gruszkowaty kształt o długości około 1 mm oraz białawej lub kremowej kolorystyce.
W nadziemnych organach roślinnych symptomy infestation przez guzaki często pozostają niewidoczne, dopiero przy masowym występowaniu szkodników może dochodzić do postępującego obniżenia turgoru roślin, co prowadzi do więdnięcia i obumierania. Na zaatakowanych korzeniach uwidaczniają się narośla o średnicy wynnoszącej zwykle kilka milimetrów, z których nie rozwijają się korzenie dodatkowe. Na częściach spichrzowych warzyw korzeniowych, na przykład marchwi, obserwuje się większe, poprzecznie usytuowane wyrośla o długości 2-3 cm i szerokości kilku milimetrów.
Na bulwach kartofli zewnętrzne symptomy porażenia nie zawsze są widoczne; gdy objawy się manifestują, przybierają postać drobnych, spłaszczonych narośli na powierzchni bulw o średnicy kilku milimetrów. Niezależnie od zewnętrznych symptomów porażenia, bezpośrednio pod skórką zainfekowanej bulwy można dostrzec małe (około 1 mm średnicy), brązowe, nekrotyczne plamy w lokalizacjach występowania samic nicieni. Na przekroju poprzecznym bardzo intensywnie porażonych bulw ziemniaka mogą być obecne nekrozy w układzie pierścieniowym.
📉 Szkodliwość
Nicienie głównie oddziałują na standardy jakościowe ziemniaków (bulwy z nekrozami wewnętrznymi mogą być nieakceptowalne dla odbiorców). Brakuje informacji dotyczących rozmiarów redukcji plonów powodowanej przez nicienie.
🔄 Sposoby rozprzestrzeniania
Formy juvenilne mogą przemieszczać się na ograniczony dystans podczas poszukiwania korzeni roślin żywicielskich. Na większe odległości szkodniki mogą się rozsiewać poprzez materiał roślinny, szczególnie przeznaczony do sadzenia, a także za pośrednictwem bulw ziemniaka, warzyw korzeniowych, cebul, oraz w glebie i podłożu, w tym towarzyszącej materiałowi roślinnemu.
🛡️ Zwalczanie
Kontrola chemiczna nicieni charakteryzuje się niską skutecznością, ponieważ wykazują one odporność na nematocydy. Z tego powodu kluczową metodą ich kontroli są praktyki agrotechniczne, które polegają na unikaniu uprawy gatunków żywicielskich ziemniaka (dopuszczalna uprawa roślin niezywicielskich; rzadziej stosowane jest całkowite pozostawienie gleby bez upraw). Guzaki nie wytwarzają cyst, w związku z tym zazwyczaj już po roku – dwóch od zaprzestania kultywacji roślin żywicielskich może nastąpić wyraźny spadek liczebności ich populacji.
⚖️ Status prawny
W Polsce gatunki Meloidogyne chitwoodi i M. fallax podlegają obowiązkowi zwalczania.
📚 Źródła
- Materiały Głównego Inspektoratu Ochrony Roślin i Nasiennictwa
- Protokół diagnostyczny EPPO – Meloidogyne chitwoodi i fallax
🔬 Morfologia
Stadium larwalne II (J2): długość 336–417 µm, szerokość 12,5–15,5 µm. Krótki ogon 39–47 µm.
Samice: długość 430–740 µm, szerokość 344–518 µm. Charakterystyczny gruszkowaty kształt, perłowobiała barwa. Forma osiadła, zagłębiona w tkankach żywiciela.
Samce: długość 887–1268 µm, szerokość 22–37 µm. Kształt robakowy i aktywne przemieszczanie się, krótki, zaokrąglony ogon (4,7–9,0 µm). Na ogół nieodtwarzające się.
🔄 Cykl życiowy
Ontogeneza przebiega w okresie około 3–5 tygodni w korzystnych warunkach środowiskowych.
Potrzeby termiczne:
- Pierwsze pokolenie: 600–800 stopniodni
- Następne pokolenia: 500–600 stopniodni
- Aktywność metaboliczna inicjuje się powyżej 5°C
Przezimowanie: w postaci jaj lub larw. Mogą tolerować niskie temperatury.
Przetrwalność: pojedyncze larwy egzystują do roku; jaja utrzymują żywotność do 4 lat w glebie bez obecności żywicieli.
🌿 Rośliny żywicielskie
Podstawowi żywiciele: ziemniak, marchew, pomidor, salsefia czarna
Żywiciele podtrzymujący populację (słabe rozmnażanie): jęczmień, kukurydza, owies, pszenica, różne trawy
Dwie odmiany biotypowe:
- Rasa 1: rozwija się na marchwi, rozpowszechniona globalnie
- Rasa 2: rozwija się na lucernie, ograniczona do północno-zachodnich stanów USA i Meksyku
Źródła rezystencji: dzikie gatunki ziemniaka (Solanum bulbocastanum, S. fendleri), kultywary rzodkwi paszowej.
⚠️ Objawy i szkody
Symptomy na bulwach: małe wypukłe narośla z wewnętrzną nekrotyczną, brązową tkanką. Intensywne infekcje mogą początkowo nie wykazywać widocznych symptomów.
Uszkodzenia systemu korzeniowego: galasy różnej wielkości w zależności od gatunku żywiciela. Poważne na marchwi i salsefii w pobliżu przetchlinek. Minimalne na korzeniach ziemniaka pomimo silnych infekcji.
Ubytki jakościowe: 5% widocznych symptomów powoduje odrzucenie partii handlowej ziemniaków. Znaczące straty na marchwi i salsefii.
🌍 Rozmieszczenie geograficzne
Scharakteryzowany naukowo po raz pierwszy w 1980 r. ze stanu Waszyngton (USA). Pierwsze stwierdzenie europejskie w latach 80. w Holandii.
Region EPPO: Belgia, Bułgaria, Dania, Francja, Niemcy, Litwa, Holandia, Portugalia, Rumunia, Hiszpania, Szwecja, Szwajcaria, Turcja, Wielka Brytania
Kontynent amerykański: USA (liczne stany zachodnie plus Kalifornia, Kolorado, Nevada, Teksas, Utah), Meksyk, Argentyna, Chile
Kontynent afrykański: Mozambik, RPA
🛡️ Metody zwalczania
Rotacja upraw: utrudniona z powodu szerokiego spektrum żywicieli obejmującego typowe gatunki płodozmianowe (pszenica, kukurydza, jęczmień).
Odmiany rezystentne: rozwój w fazie badawczej; rzodkiew paszowa zapewnia „silną i dotychczas stabilną odporność”.
Rośliny-pułapki: nieodporne gatunki okrywowe eliminują nicienie przed rozmnożeniem (3–4 tygodnie po wschodach).
Nematocydy:
- Fumigacyjne (1,3-dichloropropen, metam sodu) – bardziej efektywne
- Niefumigacyjne (etoprofos, fenamifos)
Alternatywne podejścia: biofumigacja, aktywatory obrony roślin – w fazie eksperymentalnej.
🔍 Metody wykrywania
Kontrola wizualna: zewnętrzne symptomy na bulwach uwidaczniają się tylko przy intensywnych infekcjach. Słabe infekcje wymagają weryfikacji laboratoryjnej.
Procedura pobierania próbek: w każdej partii ziemniaków (zazwyczaj 25 ton) losowo pobiera się i przetwarza 200 bulw.
Procedury laboratoryjne: ekstrakcja nicieni według EPPO PM 7/119; identyfikacja według EPPO PM 7/41 metodami morfologicznymi i molekularnymi.
Technika uzupełniająca: rozjaśnianie i barwienie tkanek ujawnia nicienie we wczesnych fazach infekcji.
📋 Status kwarantannowy
EPPO: spis A2
UE: organizm kwarantannowy załącznika II B
Przepisy fitosanitarne:
- Ukorzenionych rośliny żywicielskie muszą pochodzić ze stref/miejsc produkcji wolnych od szkodnika
- Ziemniaki sadzeniaki wymagają badań pozbioru według EPPO PM 3/69
- Systemy kontroli skażeń gleby i wyposażenia według EPPO PM 9/17