- 📋 Zasięg występowania
- 🔬 Morfologia
- 🔄 Sposoby rozprzestrzeniania
- 📋 Wymagania fitosanitarne
- 🔬 Morfologia
- 🔄 Cykl życiowy
- 🌿 Rośliny żywicielskie
- ⚠️ Objawy i szkody
- 💰 Znaczenie ekonomiczne
- 🌍 Rozmieszczenie w Europie
- 🛡️ Metody zwalczania
- 🔍 Metody wykrywania
- 📷 Galeria
- Szczegółowa charakterystyka i taksonomia
- Biologia i cykl rozwojowy
- Metody diagnostyczne
- Rozmieszczenie geograficzne i ekspansja
- Regulacje prawne i status kwarantannowy
📋 Zasięg występowania
W Europie gatunek występuje obecnie w Chorwacji, na Cyprze, we Francji, Grecji, Hiszpanii, Słowenii, Szwajcarii i we Włoszech. Szkodnika wykryto także w Czechach, Niemczech i Wielkiej Brytanii, lecz jego ogniska zostały zlikwidowane.
🔬 Morfologia
Rozpiętość skrzydeł owada dorosłego wynosi 9-11 cm. Skrzydła pierwszej pary są zielono-brązowe z czarno-brązowym pasem umieszczonym przyśrodkowo. Tylne skrzydła są pomarańczowe z szerokim, poprzecznym czarnym pasem, w obrębie którego znajduje się pięć lub sześć białych plam.
Gąsienica bezpośrednio po wylęgu jest różowa z brązową głową. Wyrośnięta gąsienica dorasta do 9 cm długości i 1,5 cm szerokości i ma zabarwienie białe, z brązową głową.
🔄 Sposoby rozprzestrzeniania
Motyle mogą przelatywać na odległość 25-30 km. Na większą odległość szkodnik może rozprzestrzeniać się wraz z roślinami palm (sadzonki roślin, rośliny doniczkowe).
📋 Wymagania fitosanitarne
W Unii Europejskiej gatunek P. archon podlega obowiązkowi zwalczania na roślinach palm niektórych rodzajów, przeznaczonych do sadzenia, o średnicy łodygi u podstawy większej niż 5 cm.
🔬 Morfologia
Motyl dorosły: duża ćma dzienna z rozpiętością skrzydeł 9–11 cm.
- Skrzydła przednie: zielonkawobrązowe z czarnobrązowymi pasami poprzecznymi
- Skrzydła tylne: pomarańczowe z czarnymi pasami poprzecznymi zawierającymi białe plamki – bardzo charakterystyczne
- Samice większe, z widocznym chitynowym pokładełkiem
Gąsienica: 9 stadiów larwalnych. Świeżo wylęgła ~7,3 mm, dojrzała do 9 cm długości i 1,5 cm szerokości. Barwa zmienia się z różowej na kość słoniową.
Poczwarka: ~5,5 cm długości, początkowo jasnożółta, ciemniejąca do czerwonobrązowej. Otoczona kokonem z włókien palmy.
🔄 Cykl życiowy
Pełny cykl rozwojowy trwa średnio 389 dni (1 rok) do 673 dni (2 lata) w zależności od warunków zimowania.
Jaja: składane pojedynczo w sieciach włókien palmy; wylęgają się po 12–21 dniach.
Stadium larwalne: trwa 10,5–18,5 miesiąca. Gąsienice są endofagami – żerują wewnątrz tkanek palmy, co utrudnia wykrycie.
Przepoczwarczenie: w kokonach osłoniętych; metamorfoza trwa 43–66 dni.
Wylot motyli: od połowy maja do końca września, szczyt aktywności czerwiec–lipiec.
🌿 Rośliny żywicielskie
Wszystkie udokumentowane żywiciele należą do rodziny Arecaceae (palmy). Podatnych jest ponad 40 gatunków:
Najczęściej atakowane:
- Phoenix spp. – palma kanaryjska, daktylowa, senegalska, dzika
- Trachycarpus – palma wachlarzowa (mrozoodporna!)
- Chamaerops humilis – palma karłowata śródziemnomorska
- Washingtonia spp. – palmy wachlarzowe
Inne podatne rodzaje: Brahea, Butia, Jubaea, Livistona, Sabal, Syagrus i inne.
⚠️ Objawy i szkody
Korytarze larwalne przebijają korony i pnie palm, powodując charakterystyczne objawy:
- Obecność trocin na koronie i/lub pniu palmy
- Liście perforowane lub nadgryzione, nieprawidłowy rozwój liści
- Korytarze osiowe i poprzeczne powodujące systematyczne uszkodzenia
- Usychanie korony i deformacje palmy
- Silne porażenie prowadzi do całkowitej śmierci rośliny
Skala strat: we Francji 2002–2012 zginęło ponad 50 000 palm. W niektórych regionach Włoch straty produkcji szkółkarskiej sięgnęły 90%.
💰 Znaczenie ekonomiczne
Szkodnik stanowi poważne zagrożenie dla:
- Szkółek palm – straty sięgające 90% produkcji
- Krajobrazu miejskiego – palmy ozdobne w parkach, ogrodach, przy ulicach
- Produkcji daktyli – w regionach uprawy Phoenix dactylifera
Razem z ryjkowcem palmowym (Rhynchophorus ferrugineus) stanowią dwa główne zagrożenia dla palm w basenie Morza Śródziemnego.
🌍 Rozmieszczenie w Europie
Pochodzenie: Ameryka Południowa (Argentyna, Urugwaj, Paragwaj).
Introdukcja do Europy: prawdopodobnie między 1990 a 1995 r. wraz z palmami Butia yatay i Trithrinax campestris z Argentyny. Wykryty 2001–2002 w europejskich szkółkach.
Obecne występowanie:
- Hiszpania: wybrzeże śródziemnomorskie od Girony po Alicante, Baleary, Gibraltar
- Francja: Alpes-Maritimes, Var, Hérault, Gard, Aude, Vaucluse + regiony zachodnie
- Włochy: Sycylia, regiony południowe, zadomowienie ogólnokrajowe
- Grecja: Kreta, Ateny
- Cypr, Chorwacja, Bułgaria, Słowenia
🛡️ Metody zwalczania
Zwalczanie chemiczne:
- Fosforoorganiczne insektycydy kontaktowe/systemiczne (chloropiryfos, acefat, dimetoat)
- Iniekcje imidakloprydu do pnia – stosowane w programach europejskich
Metody mechaniczne: usuwanie i rozdrabnianie porażonych palm skutecznie eliminuje gąsienice.
Zwalczanie biologiczne (wysoki potencjał):
- Nicienie entomopatogenne (Heterorhabditis, Steinernema) – największy potencjał
- Beauveria bassiana – skuteczny przeciwko wielu stadiom
- Trichogramma spp. – obiecujące wyniki laboratoryjne, wymaga walidacji polowej
Wczesna eradykacja pozostaje najskuteczniejszą metodą.
🔍 Metody wykrywania
Inspekcja wizualna: pozostaje najskuteczniejszą metodą ze względu na charakterystyczne i rozpoznawalne objawy porażenia.
Nowe technologie:
- Detekcja akustyczna: żerowanie larw wydaje charakterystyczne dźwięki
- Termowizja: fermentacja w miejscach żerowania podnosi lokalną temperaturę
- Detekcja chemiczna: porażone drzewa emitują charakterystyczne związki lotne
- Pułapki semiochemiczne: z lotnymi związkami roślinnymi (feromon płciowy nie został dotąd zidentyfikowany)
📷 Galeria
Szczegółowa charakterystyka i taksonomia
Paysandisia archon (Burmeister, 1880) to neotropikalny motyl z rodziny Castniidae, po raz pierwszy opisany w Argentynie w 1880 roku przez Burmeistra. Gatunek pierwotnie klasyfikowany był pod synonimiczną nazwą Castnia archon Burmeister, a w niektórych publikacjach występuje również jako Castnia josepha Oberthür. W systematyce należy do rzędu Lepidoptera, rodziny Castniidae – małej grupy liczącej około 200 gatunków motyli podzielonej na dwie podrodziny: Castniinae (gatunki neotropikalne i australijskie) oraz Tasciniinae (gatunki południowo-wschodnioazjatyckie).
Motyl palmowy jest jedynym przedstawicielem rodzaju Paysandisia, co czyni go gatunkiem monotipowym o unikalnych cechach morfologicznych. Kod EPPO dla tego organizmu to PAYSAR. Rodzina Castniidae charakteryzuje się obecnością frenulum na tylnych skrzydłach, brakiem narządów tympaniczych na tułowiu i podstawie odwłoka, oraz charakterystycznymi maczugowatymi czułkami z haczykowatym zakończeniem. W obrębie podrodziny Castniinae, P. archon wyróżnia się specyficznym układem żyłkowania skrzydeł i charakterystycznym ubarwieniem.
Biologia i cykl rozwojowy
Cykl rozwojowy Paysandisia archon charakteryzuje się znaczną zmiennością czasową i może trwać od 389 dni (12,8 miesiąca) dla osobników jednorocznych do 673 dni dla tych z dwuletnim cyklem rozwojowym. Dorosłe osobniki są aktywne w ciągu dnia, pojawiając się po raz pierwszy w połowie maja, z maksimum aktywności w czerwcu i lipcu. Samice są generalnie jednomężne (monandrous) i składają około 140 jaj pojedynczo w włóknach palmowych, najczęściej w pobliżu korony palmy. Jaja są wrzecionowate, przypominają ziarno ryżu, o długości 4,69 ± 0,37 mm i szerokości 1,56 ± 0,11 mm, z 6-8 podłużnymi grzbietami.
Wylęg następuje po 12-21 dniach w zależności od temperatury. Larwy przechodzą przez dziewięć stadiów rozwojowych, osiągając maksymalną długość do 9 cm i szerokość 1,5 cm. Stadium przepoczwarkowe jest długie i złożone, trwające średnio 17 dni, choć na początku lata może skrócić się do 9 dni. Poczwarki o długości około 5,5 cm rozwijają się w kokonach o średniej długości 5,8 cm (zakres 5,2-7,4 cm), pokrytych fragmentami włókien palmowych. Czas przepoczwarczania zależy od pory roku: poczwarki z końca marca potrzebują 66 dni, z pierwszej połowy kwietnia – 52 dni, a z pierwszej połowy lipca – 43 dni do ukończenia metamorfozy.
Metody diagnostyczne
Diagnoza Paysandisia archon opiera się przede wszystkim na metodach morfologicznych zgodnie z protokołem EPPO PM 7/108 (1) zatwierdzonym w 2011 roku. U osobników dorosłych kluczowe cechy diagnostyczne to rozpiętość skrzydeł 6,2-8,6 cm u samców i 6,8-9,8 cm u samic, brązowe przednie skrzydła z zielonkawymi odbłyskami i ciemnym środkowym pasem, oraz pomarańczowo-czerwone tylne skrzydła z czarnym pasem poprzecznym zawierającym 5-6 białych komórek. Dimorfizm płciowy obejmuje długi teleskopowy pokładełko u samic (1,5-2 cm) oraz różnice w systemie sprzęgania skrzydeł – samice mają 6-9 długich, cienkich szczecinek frenularnych, podczas gdy samce tylko jedną grubą.
Identyfikacja larw opiera się na ich dużych rozmiarach (6-7 cm w ostatnim stadium, maksymalnie 9 cm), białawej barwie z brązowatobeżową kapsułą głowową i obecności kolców na grzbietowej i brzusznej części segmentów odwłokowych. Wizualna inspekcja pozostaje najskuteczniejszą metodą monitoringu, choć rozwijane są również metody wykrywania akustycznego (dźwięki żerowania larw), chemicznego (lotne związki emitowane przez porażone drzewa), termicznego (wzrost temperatury lokalnej na skutek fermentacji) oraz pułapki z semiochemikaliami, mimo że feromon płciowy nie został jeszcze zidentyfikowany.
Rozmieszczenie geograficzne i ekspansja
Paysandisia archon jest gatunkiem endemicznym dla północno-wschodniej Argentyny, Urugwaju, Paragwaju oraz stanu Rio Grande do Sul w Brazylii. Do regionu EPPO gatunek został introdukowany po raz pierwszy w 2001 roku, gdy wykryto go niemal jednocześnie w Hiszpanii (szkółka w rejonie Girona, Katalonia na Trachycarpus fortunei, Phoenix canariensis i Chamaerops humilis) oraz we Francji (okolice Hyères w departamencie Var i Tulon). W Hiszpanii motyl rozprzestrzenił się wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego od Girony do Alicante, na Baleary, a następnie dotarł do Gibraltaru (2019). We Francji jest obecnie ustalony w departamentach Alpes-Maritimes, Aude, Gard, Hérault, Var i Vaucluse, rozprzestrzeniając się również do regionów Akwitania, Bretania, Midi-Pyrénées i Pays de la Loire.
We Włoszech P. archon została po raz pierwszy znaleziona na Sycylii i w południowych Włoszech w 2003 roku, następnie rozprzestrzeniła się na cały kraj. W Grecji wykryto ją w 2006 roku w Heraklionie (Kreta) na Washingtonia robusta i Chamaerops humilis oraz w Aghios Stefanos koło Aten na Trachycarpus fortunei. Na Cyprze objawy obecności szkodnika wykryto w 2008 roku w rejonie Pafos. Najnowsze wykrycia pochodzą z Chorwacji (szkółka koło Split, 2012) i Bułgarii (2013). W niektórych krajach, takich jak Szwajcaria, Słowenia, Wielka Brytania, Dania, Niemcy i Czechy, gatunek został zwalczony i uznany za wyeliminowany.
Regulacje prawne i status kwarantannowy
Paysandisia archon jest klasyfikowana w kategorii A2 listy EPPO (organizmów kwarantannowych obecnych lokalnie) pod numerem 338 oraz znajduje się w Aneksie III dyrektywy unijnej jako organizm kwarantannowy strefy chronionej (PZ – Protected Zone quarantine pest). Status ten oznacza, że motyl palmowy stanowi zagrożenie dla określonych obszarów UE i podlega szczególnym środkom kontrolnym w handlu międzynarodowym. Zgodnie z regulacjami UE, import materiału roślinnego z rodziny Arecaceae z krajów, gdzie występuje ten szkodnik, wymaga certyfikatów fitosanitarnych potwierdzających brak obecności organizmu.
W krajach członkowskich UE obowiązują szczegółowe protokoły monitoringu i zgłaszania wystąpień P. archon zgodnie ze standardem EPPO PM 7/77 (1) dotyczącym dokumentacji i raportowania diagnozy. Państwa członkowskie są zobowiązane do prowadzenia regularnych inspekcji w szkółkach, centrach ogrodniczych i miejscach publicznych z palmami, szczególnie w strefach o klimacie śródziemnomorskim sprzyjającym rozwojowi szkodnika. W przypadku wykrycia organizmu, wymagane jest natychmiastowe wdrożenie środków eradykacyjnych oraz powiadomienie odpowiednich służb fitosanitarnych. Słowenia zgłosiła organizm jako przejściowy, podlegający działaniom zwalczającym w ramach programu eradykacji.