Czerwona zgnilizna korzeni truskawki (Phytophthora fragariae)

📋 Wprowadzenie

Czerwona zgnilizna korzeni truskawki, wywoływana przez lęgniowiec Phytophthora fragariae, to groźna choroba truskawki, szczególnie niebezpieczna w uprawach na ciężkich, podmokłych glebach. Nazwa pochodzi od charakterystycznego czerwono-brązowego przebarwienia porażonych korzeni.

Organizm został po raz pierwszy opisany przez C.J. Hickmana i jest powszechnie znany jako czerwona zgnilizna korzeni truskawki (red core of strawberry), choroba Lanarkshire lub czerwony walec truskawki (red stele of strawberry).

🌱 Rośliny żywicielskie

• Truskawka (Fragaria × ananassa) – główny żywiciel
• Poziomki (Fragaria vesca)
• Niektóre gatunki pięciorników (Potentilla spp.)

⚠️ Charakterystyczne objawy

Na roślinach (wiosną):

• Rośliny słabo ruszają z wegetacją
• Liście drobne, często z nekrozą brzegów
• Więdnięcie w ciepłe dni, nawet przy wilgotnej glebie
• Porażone rośliny zamierają placowo

Na korzeniach:

• Czerwono-brązowe przebarwienie rdzenia („czerwony rdzeń” / „red core”)
• Przebarwienie widoczne po przekrojeniu korzenia
• Korzenie boczne często zredukowane lub martwe

🔬 Taksonomia i morfologia

Phytophthora fragariae C.J. Hickman to oomycet z królestwa Chromista, należący do klasy Oomycetes, rzędu Peronosporales i rodziny Peronosporaceae. Z filogenetycznego punktu widzenia należy do kladu 7a, przy czym najbliżej spokrewnionym gatunkiem jest Phytophthora attenuata z Tajwanu.

Morfologia struktur:

• Sporangia: 28-56 × 27-49 μm, często odwrotnie gruszkowate, niepapillate, trwałe
• Oospory: kuliste, 28-46 μm średnicy, gładkościenne, z wiekiem złotobrązowe
• Zoospory: ruchliwe, dwuwiciowe, uwalniane ze sporangiów do wody glebowej

Uwaga taksonomiczna: Dawna odmiana P. fragariae var. rubi (zgnilizna korzeni maliny) została wyodrębniona jako osobny gatunek Phytophthora rubi na podstawie badań molekularnych (Man in 't Veld, 2007).

🔬 Biologia i cykl rozwojowy

Phytophthora fragariae charakteryzuje się złożonym cyklem rozwojowym dostosowanym do chłodnych, wilgotnych warunków.

Przetrwanie:

• Oospory mogą przetrwać w glebie co najmniej 12 lat bez roślin żywicielskich
• Strzępki i struktury bezpłciowe utrzymują żywotność jedynie kilka miesięcy

Warunki rozwoju:

• Temperatura minimalna: 3°C, optymalna: 18°C, maksymalna: 27°C
• Optymalna temperatura kiełkowania oospor: 10-15°C
• Optymalna temperatura infekcji: 10-17°C (brak zakażeń w 25°C)

Proces infekcji: Zoospory chemotaktycznie przyciągane są przez wierzchołki korzeni, gdzie przyczepiają się, tworzą cysty i kiełkują, penetrując do korzenia. Patogen przemieszcza się do walca przewodzącego, głównie kolonizując pericykl i łyko. Wtórne sporangia produkowane są w ciągu kilku dni, umożliwiając wielokrotne cykle infekcji podczas miesięcy zimowych.

🔄 Rozprzestrzenianie

Warunki sprzyjające:

• Gleby ciężkie, słabo przepuszczalne
• Wysoki poziom wód gruntowych
• Mokre zimy – większe nasilenie choroby

Naturalne:

• Zoospory przemieszczają się w wodzie glebowej
• Woda powierzchniowa i drenażowa (szczególnie w dół zboczy)
• Ogniska chorobowe powiększają się w kierunku spływu wody

Na większe odległości:

• Zakażony materiał szkółkarski – główna droga
• Gleba przyczepiona do sadzonek, maszyn, obuwia
• Woda do nawadniania

💰 Znaczenie gospodarcze

Czerwona zgnilizna korzeni truskawki stanowi poważną przyczynę strat ekonomicznych, szczególnie w chłodnych, wilgotnych regionach.

Straty plonów:

• Szkody najbardziej dotkliwe po mokrych zimach
• Plony mogą spaść nawet do 1 tony na hektar
• Owoce małe i niskiej jakości
• W prowincji Nowa Szkocja (Kanada) – 78% areału truskawkowego stało się nieproduktywne w jednym sezonie

Dodatkowe koszty: Wymiana zainfekowanych plantacji, wieloletni okres odłogowania, certyfikacja materiału sadzeniowego.

🔍 Metody diagnostyczne

Obserwacja wizualna: Wykrycie czerwonych walców przewodzących po przekrojeniu korzeni oraz obecności charakterystycznych oospor w zainfekowanych tkankach.

Test przynętowy (Duncan et al., 1986):

• Próbki wierzchołków korzeni (2-5 cm) mieszane z bezglebowym kompostem
• Zasadzenie truskawki alpejskiej (Fragaria vesca var. alpina) odmiany Baron Solemacher
• Inkubacja w chłodnych warunkach (~12°C)
• Objawy (czerwone zabarwienie łodyg, więdnięcie) widoczne w ciągu 5 tygodni
• Może wykryć 1% poziom infekcji

Metody molekularne:

• Nested PCR (Cooke et al., 2000) – wykrywanie w bezobjawowych korzeniach i zoosporach w wodzie
• Test RPA (Munawar et al., 2020) – szybki test terenowy, marker atp9-nad9
• ELISA, IF – metody immunologiczne

Standard diagnostyczny: EPPO PM 7/36

📋 Status fitosanitarny

Phytophthora fragariae jest RNQP (Regulated Non-Quarantine Pest) dla sadzonek truskawki w UE.

Klasyfikacja:

• Lista A2 EPPO – szkodnik kwarantannowy o ograniczonym rozprzestrzenieniu w regionie
• Załącznik IV Rozporządzenia UE 2019/2072

Wymagania fitosanitarne:

• Standard EPPO PM 3/73 – procedury kontroli importowej przesyłek roślin Fragaria
• Standard EPPO PM 3/83 – procedury inspekcji miejsc produkcji
• Standard EPPO PM 4/11 – schemat certyfikacji truskawek testowanych pod kątem patogenów

⚠️ Postępowanie przy wykryciu

W przypadku podejrzenia wystąpienia Phytophthora fragariae należy niezwłocznie powiadomić PIORiN. Próbki korzeni z objawami „czerwonego rdzenia” wysyła się do laboratorium w celu identyfikacji metodami PCR lub testem przynętowym.

Znaczenie dla egzaminu: Pojawia się w pytaniach egzaminacyjnych. Kandydaci powinni znać charakterystyczne objawy („czerwony rdzeń”) i znaczenie certyfikacji sadzonek.