Sówka bawełnówka azjatycka (Spodoptera litura)

📋 Wprowadzenie

Sówka bawełnówka azjatycka (Spodoptera litura) to motyl nocny z rodziny sówkowatych, którego gąsienice są wysoce polifagicznymi szkodnikami wielu upraw. Gatunek jest agrofagiem kwarantannowym w UE (kategoria A1).

Gatunek został po raz pierwszy opisany przez Fabriciusa w 1775 roku. Kod EPPO: PRODLI.

📋 Zasięg występowania

S. litura występuje w:

• Azja: część południowa i Daleki Wschód
• Rosja: część azjatycka (rzadziej europejska)
• Australia, Nowa Zelandia, Oceania

W Europie gatunek był wykrywany kilkukrotnie (Dania, Holandia, Niemcy, Wielka Brytania), jednak wszystkie ogniska zostały zlikwidowane.

🌱 Rośliny żywicielskie

S. litura jest wybitnym polifagiem – atakuje ponad 120 gatunków roślin z ponad 40 rodzin:

• Warzywa: kapusta, pomidor, oberżyna, fasola, dyniowate
• Uprawy polowe: kukurydza, soja, lucerna, tytoń, bawełna, ryż
• Rośliny ozdobne: róże, morwa

🔬 Morfologia

Motyle:

• Długość ciała: 15-20 mm, rozpiętość skrzydeł: 30-38 mm
• Przednie skrzydła samicy szare do czerwonawo-brązowych z wyraźnym wzorem
• U samców niebieskawe powierzchnie przy podstawie i wierzchołku skrzydła
• Tylne skrzydła szarawo-białe z szarymi brzegami

Gąsienice:

• Wyrośnięte: 40-45 mm długości
• Ciało pokryte krótkimi szczecinami
• Zabarwienie zmienne: od czarnawoszarego przez ciemnozielone do czerwonawo-brązowego
• Charakterystyczne ciemne i jasne podłużne pasy po bokach ciała
• Y-kształtne oznaczenia na głowie i tarczce tułowiowej

🔬 Biologia i cykl rozwojowy

Rozmnażanie: Samice składają 200-4000 jaj w skupiskach na spodniej stronie liści, pokrytych łuskami z odwłoka.

Rozwój:

• Wylęg po 4 dniach (25°C) do 11-12 dni (15°C)
• Jaja nie rozwijają się poniżej 8°C, temperatury <-5°C są letalne
• Larwy przechodzą 6 stadiów w ciągu 16 dni (30°C) do 3 miesięcy (niskie temp.)
• Przepoczwarzenie w glebie – około 8 dni (30°C)
• Cykl życiowy: około 4 tygodnie

Pokolenia: W Japonii 4 pokolenia (V-X), w tropikach wilgotnych 8-12 pokoleń rocznie.

Zachowanie gąsienic: Młode (I-III stadium) żerują grupowo. Starsze (IV-VI stadium) rozpierzchają się, żerują nocą i wczesnym rankiem.

⚠️ Objawy i szkodliwość

Gąsienice uszkadzają nadziemne części roślin, często żerując gromadnie.

Typowe objawy:

• Szkieletowanie liści – pozostawianie samych nerwów liściowych
• Na kukurydzy: wgryzanie się do pędów i kolb, uszkadzanie młodych ziarniaków

💰 Znaczenie gospodarcze

Spodoptera litura jest jednym z najgroźniejszych szkodników upraw w strefie tropikalnej.

Dokumentowane straty:

• Soja (Indie): uprawy chronione chemicznie dawały o 42% wyższe plony
• Tytoń: 2 larwy/roślinę = 23-24% strat, 8 larw = 50% strat
• Kapusta chińska: 40 larw/100 roślin = 66% strat
• Bakłażan, papryka (szklarnie): 1,5-2,3 larwy/roślinę = 10% strat

🔄 Rozprzestrzenianie

Naturalne:

• Przeloty motyli

Na większe odległości:

• Przesyłki roślin do sadzenia
• Kwiaty cięte
• Świeże warzywa

Ostatnie wykrycia w regionie EPPO pochodziły ze szklarni zaopatrywanych w rośliny z Azji Południowo-Wschodniej.

🔍 Metody diagnostyczne

Identyfikacja morfologiczna:

• Stereomikroskop (min. 25×)
• Dla preparatów genitalnych: 70-80% etanol, KOH (~10%)
• Analiza genitaliów samców – ze względu na podobieństwo do innych Spodoptera

Cechy diagnostyczne gąsienic:

• Mała żółta kropka u podstawy czarnej plamy grzbietowo-bocznej na 2. i 3. segmencie tułowiowym
• Y-kształtne oznaczenia na głowie

Metody molekularne: Real-time PCR wg standardu EPPO PM 7/124.

📋 Status fitosanitarny

Spodoptera litura podlega obowiązkowi zwalczania w UE jako agrofag kwarantannowy.

Klasyfikacja:

• EPPO A1 Lista – organizm kwarantannowy nieobecny w regionie EPPO
• Załącznik II A Rozporządzenia UE 2019/2072

Zagrożenie w UE: Głównie rośliny ozdobne i warzywa w uprawach chronionych. W południowej Europie potencjalne zagrożenie dla bawełny, lucerny, soi.

⚠️ Postępowanie przy wykryciu

W przypadku podejrzenia wystąpienia Spodoptera litura należy niezwłocznie powiadomić PIORiN. Próbki (gąsienice, motyle, uszkodzone liście) wysyła się do laboratorium w celu identyfikacji morfologicznej i molekularnej.

Wykrycie wymaga natychmiastowego zgłoszenia do właściwych organów fitosanitarnych i podjęcia działań zwalczających.