Tecia solanivora – mól ziemniaczany gwatemalski

Tecia solanivora – kwarantannowy szkodnik ziemniaków obecny już w Hiszpanii

Tecia solanivora (syn. Scrobipalpopsis solanivora) to motyl z rodziny skośnikowatych, którego gąsienice drążą korytarze w bulwach ziemniaka. Gatunek jest agrofagiem kwarantannowym w UE i – co szczególnie niepokojące – występuje już w Hiszpanii, zarówno na Wyspach Kanaryjskich, jak i na kontynencie.

Zasięg i obecność w Europie

Gatunek występuje w:

• Ameryka Środkowa: Gwatemala, Honduras, Kostaryka, Nikaragua, Panama, Salwador
• Ameryka Południowa: Ekwador, Kolumbia, Wenezuela
• Europa (Hiszpania): Wyspy Kanaryjskie oraz część kontynentalna (wspólnoty autonomiczne Asturia i Galicja)

Obecność szkodnika w Hiszpanii stanowi bezpośrednie zagrożenie dla reszty Europy!

Wygląd – wyraźny dymorfizm płciowy

Motyle: Głowa i tułów są ciemnobrązowe (samiec) lub jasnobrązowe (samica). Skrzydła przednie osiągają długość 7,2 mm (samce) do 10,6 mm (samice). Podstawowa barwa to ciemny (samce) lub jasny brąz (samice) z trzema dobrze widocznymi plamkami oraz jasnym wzorem, szczególnie u samic.

Gąsienice: Początkowo przezroczyste, czasem kremowe z ciemnymi plamkami, następnie żółtozielone. W pełni wyrośnięte gąsienice (długość 12-14 mm) mają charakterystyczną barwę jasnoczerwonoszkarłatną ze spodem i pleurami (po bokach) barwy białej.

Poczwarki: Początkowo zielonkawe, ostatecznie ciemnobrązowe. Spotyka się je w glebie, a w przechowalni na workach i w zakamarkach pomieszczeń.

Żywiciel – tylko ziemniak

Jedynym znanym żywicielem jest ziemniak (Solanum tuberosum).

Objawy – ukryte żerowanie w bulwach

Gąsienice wgryzają się do bulw zarówno na polu, jak i w przechowalni. Otwory wejściowe są niewidoczne gołym okiem. W bulwach gąsienice drążą korytarze wypełnione resztkami pokarmu, odchodami i wylinkami.

Po zakończeniu żerowania gąsienice wygryzają się z bulw otworami o średnicy 2-3 mm. Porażone bulwy, zwłaszcza w przechowalni, mogą wtórnie gnić.

Katastrofalna szkodliwość

Tecia solanivora jest groźnym szkodnikiem ziemniaka:

• Zniszczone bulwy tracą wartość handlową i nie nadają się do użycia
• W Ameryce Południowej notowano uszkodzenia około 95% bulw w uprawie
• Partia przechowywanych ziemniaków może ulec zniszczeniu w okresie krótszym niż 3 miesiące
• Na Teneryfie (2001) z uwagi na T. solanivora i suszę produkcja ziemniaków uległa ograniczeniu o 50%

Rozprzestrzenianie

Motyle mogą przelatywać na niewielkie odległości (np. z jednego pola na sąsiednie). Na większy dystans szkodnik rozprzestrzenia się z:

• Bulwami ziemniaka
• Na workach i opakowaniach

Trudne zwalczanie

Ze względu na dużą odporność szkodników na środki ochrony roślin, w uprawach i przechowalniach stosuje się głównie integrowane metody zwalczania. Pomieszczenia magazynowe po usunięciu porażonych bulw oczyszcza się i dezynfekuje. Pułapki feromonowe pozwalają na monitoring i ograniczenie liczebności.

Status prawny

Tecia solanivora podlega obowiązkowi zwalczania w Polsce jako agrofag kwarantannowy.

Dane szczegółowe (źródło: EPPO)

Straty w plonach

Dokumentowane straty: 35%, 80% w zależności od nasilenia porażenia i odmiany.

Metody diagnostyczne (wg EPPO)

Zalecane metody wykrywania: IF

Historia rozprzestrzeniania

Daty pierwszych wykryć:

• Mexico in: 2011
• Mexico in: 2011
• GL: 1996
• PV: 1974
• CABI: 2020
• EPPO: 2002
• EPPO: 2006
• EPPO: 2007

Szczegółowe metody zwalczania

• Chemiczne (substancje czynne): butoxide
• Agrotechniczne: crop rotation, destruction of

Dane szczegółowe (źródło: EPPO)

Straty w plonach

Dokumentowane straty: 35%, 80% w zależności od nasilenia porażenia i odmiany.

Metody diagnostyczne (wg EPPO)

Zalecane metody wykrywania: IF

Historia rozprzestrzeniania

Daty pierwszych wykryć:

• Mexico in: 2011
• Mexico in: 2011
• GL: 1996
• PV: 1974
• CABI: 2020
• EPPO: 2002
• EPPO: 2006
• EPPO: 2007

Szczegółowe metody zwalczania

• Chemiczne (substancje czynne): butoxide
• Agrotechniczne: crop rotation, destruction of

Szczegółowa charakterystyka i taksonomia

Tecia solanivora (Povolny) to owad z rzędu Lepidoptera, rodziny Gelechiidae, pierwotnie opisany w 1973 roku przez Povolnego jako Scrobipalpopsis solanivora na podstawie materiału zebranego w Kostaryce. Gatunek został później przeniesiony do rodzaju Tecia, stanowiąc obecnie jedynego przedstawiciela tego takso­nu w faunie neotropikalnej. Pozycja systematyczna: królestwo Animalia, typ Arthropoda, gromada Hexapoda, rząd Lepidoptera, rodzina Gelechiidae, plemię Gnorimoschemini.

Holotyp gatunku został zdeponowany w Muzeum Morawskim w Brnie (Czechy), a paratypy znajdują się w British Museum w Londynie, US National Museum w Waszyngtonie oraz Zoologische Staatssammlung w Monachium. Gatunek charakteryzuje się znacznym dymorfizmem płciowym – samice osiągają 10,5-10,7 mm rozpiętości skrzydeł przednie, podczas gdy samce jedynie 7,2-7,8 mm. Kod EPPO dla gatunku to TECASO, a w systematyce fitosanitarnej klasyfikowany jest jako organizm kwarantannowy kategorii A2.

Biologia i cykl rozwojowy

Cykl rozwojowy Tecia solanivora obejmuje cztery stadia larwalne i wykazuje silną zależność od temperatury otoczenia. W warunkach laboratoryjnych przy 15,5°C i wilgotności względnej 65,6% pełny cykl rozwojowy trwa około 93 dni: jaja przez 15 dni, larwy 29 dni, przepoczwarczenie 5 dni, a stadium poczwarki 26 dni. Przy temperaturze 20°C cykl skraca się do 57 dni u samic i 54 dni u samców, natomiast w optymalnych warunkach przy 25°C trwa jedynie 42 dni u samic i 41 dni u samców.

Gatunek nie przeżywa poniżej 7,9°C ani powyżej 30°C, co determinuje jego rozmieszczenie geograficzne. Liczba pokoleń rocznie wzrasta z temperaturą – od 2 przy 10°C do 10 przy 25°C. Dorosłe samice żyją około 20 dni i składają średnio 200 jaj, podczas gdy samce żyją 16 dni. Jaja mają kształt owalny, wymiary 0,46-0,6 × 0,39-0,43 mm, początkowo perłowobiałe, przed wykluciami matowobiałe. Larwy ostatniego stadium osiągają 12,4-14,2 mm długości i charakteryzują się jaskrawoczerwonym ubarwieniem z jaśniejszymi bokami i spodnią stroną ciała.

W warunkach naturalnych w Kostaryce szkodnik występuje na wysokości około 1300 m n.p.m. przy średnich temperaturach rocznych 19-23°C, podczas gdy na Wyspach Kanaryjskich największe szkody obserwuje się na wysokości 500-600 m. Intensywne opady mogą ograniczać rozwój populacji, a niska temperatura około 15°C sprzyja składaniu jaj przez samice.

Metody diagnostyczne

Identyfikacja morfologiczna opiera się głównie na badaniu imagines i larw, ponieważ jaja i poczwarki nie dostarczają wiarygodnych cech diagnostycznych. Dla larw konieczne jest użycie mikroskopu binokularnego i analiza chaetotaksji zgodnie z ilustrowanymi schematami. Kluczowe cechy identyfikacyjne larw to pozycja szczeci D1 i D2 na tym samym guzku drugiego i trzeciego segmentu tułowiowego oraz redukcja SD1 i brak L3 na dziewiątym segmencie odwłoka. Larwy T. solanivora są największe w plemieniu Gnorimoschemini.

Dla definitywnej identyfikacji imagines niezbędne jest preparowanie i obserwacja genitaliów samców lub samic pod mikroskopem świetlnym. Samce charakteryzują się uncusem zwężonym z wyraźnym tępym wierzchołkiem, kolczastym i dobrze rozwiniętym gnathos oraz parabazalnymi wyrostkami walw wyraźnie zakrzywionymi do wewnątrz. Samice posiadają subgenitalną płytkę subkwadratową z charakterystycznym guzkiem na wewnętrznych krawędziach przednich apofiz.

Protokół diagnostyczny EPPO PM 7/72 (1) zaleca wizualną inspekcję bulw z poszukiwaniem charakterystycznych otworów wylotowych o średnicy 2-3 mm oraz korytarzy z lub bez obecności larw. Do monitorowania dorosłych osobników stosuje się pułapki feromonowe, które umożliwiają wczesne wykrycie obecności szkodnika w magazynach i na polach uprawnych.

Znaczenie gospodarcze i straty

Szkody wyrządzane przez Tecia solanivora w Ameryce Południowej sięgają 50-100% w uprawach polowych i magazynach. W Ekwadorze populacja może zniszczyć całe uprawy w ciągu 2-3 miesięcy, podczas gdy w Ameryce Środkowej straty mogą osiągać 40% plonu. W Kolumbii w 1994 roku przypisano szkodnikowi straty na poziomie 276 323 ton ziemniaków, a w 1995 roku 4,4% ziemniaków polowych i 11,3% składowanych było uszkodzonych przez tego szkodnika.

Na Wyspach Kanaryjskich od 2001 roku produkcja ziemniaków zmniejszyła się o 50% w niektórych rejonach północnej części Teneryfy z powodu obecności T. solanivora. W 2019 roku ogłoszono stan administracyjnej sytuacji kryzysowej na Teneryfie, gdzie średnie straty wynosiły 35%, osiągając w niektórych obszarach nawet 80%. Import materiału sadzeniakowego i ziemniaków konsumpcyjnych z Wysp Kanaryjskich do UE został całkowicie zakazany.

W kontynentalnej Hiszpanii (Galicja) w 2017 roku zakazano uprawy ziemniaków w 32 gminach, a w 2018 roku w jednej dodatkowej gminie. Rekompensaty finansowe dla producentów wyniosły ponad 100 000 EUR w 2017 roku i 89 000 EUR w 2018 roku. W Kostaryce znaczenie szkodnika jest tak duże, że wykonuje się przeciwko niemu 12-24 zabiegi insektycydami rocznie, co zwiększa ryzyko rozwoju odporności.

Regulacje prawne i status kwarantannowy

Tecia solanivora jest klasyfikowana przez EPPO jako organizm kwarantannowy kategorii A2 (lista działań), a przez Unię Europejską jako szkodnik kwarantannowy A1 (Załącznik II A). Standard EPPO PM 8/1 dla międzynarodowego handlu ziemniakami zawiera szczegółowe wymagania dotyczące nasiennych i konsumpcyjnych ziemniaków. Materiał ten powinien być umyty lub oczyszczony szczotką, wolny od resztek roślinnych i zawierać nie więcej niż odpowiednio 0,1% i 1% wagowo gleby.

Import ziemniaków nasiennych z krajów trzecich jest zabroniony w kilku krajach EPPO, szczególnie w UE (rozporządzenie UE 2019), czasami autoryzowany w ramach procedur odstępstw. W kontynentalnej Hiszpanii (Galicja i Asturia), gdzie szkodnik występuje jedynie w obszarach produkcji niekomercyjnej, wdrożono zakaz sadzenia ziemniaków na zainfekowanych obszarach oraz obowiązkowe usuwanie i niszczenie zainfekowanych roślin.

Na Wyspach Kanaryjskich obowiązuje zakaz używania konsumpcyjnych bulw ziemniaków z obszarów zainfekowanych jako materiału sadzeniakowego. Prowadzone są intensywne kampanie informacyjne dla producentów oraz systematyczne badania pól i magazynów za pomocą pułapek feromonowych. Dane z hiszpańskich władz regionalnych w Asturii i Galicji wykazują znaczne zmniejszenie obecności szkodnika w ostatnich latach, co pozwoliło niektórym obszarom odzyskać status wolny od szkodnika w 2019 i 2020 roku.

📷 Galeria

iNaturalist · CC-BY-SA

iNaturalist · CC-BY-SA

Źródła

• EPPO Global Database
• Rozporządzenie Wykonawcze Komisji (UE) 2019/2072
• Ulotka informacyjna PIORiN