Thrips palmi

📋 Wprowadzenie

Thrips palmi (wciornastek palmowy) należy do rodziny Thripidae i reprezentuje jeden z najbardziej inwazyjnych gatunków wciornastków zagrażających uprawom szklarniowym.

📋 Zasięg występowania

Ten gatunek jest rozpowszechniony w strefach tropikalnych Azji, niektórych państwach afrykańskich, Stanach Zjednoczonych (Floryda i Hawaje), Meksyku, krajach Ameryki Środkowej oraz regionie karaibskim, Ameryce Południowej (Brazylia, Gujana, Gujana Francuska, Kolumbia i Surinam), a ponadto w Australii i Oceanii. Na terenie Europy agrofag był obserwowany w obiektach szklarniowych w Holandii, Portugalii oraz Wielkiej Brytanii, jednak wszystkie ogniska zostały skutecznie zlikwidowane. Stwierdzano go na importowanych kwiatach ciętych storczyków do Polski, ale nie potwierdzono jego obecności na roślinach kultywowanych w naszym kraju.

🔬 Morfologia

Stadium larwalne i formy dojrzałe tego szkodnika charakteryzują się jasnożółtym ubarwieniem z ciemnymi szczecinkami, przy czym larwy mierzą około 1 mm, a osobniki dorosłe osiągają długość około 1,3 mm. Tak jak u pozostałych przedstawicieli wciornastków, formy dojrzałe posiadają dwie pary skrzydeł pokrytych szczecinami. Rozpoznanie morfologiczne jest możliwe dzięki analizie cech morfologicznych utrwalonych w 60% alkoholu etylowym, a następnie preparowanych osobników dorosłych, przy użyciu mikroskopu o dużym powiększeniu. Wszystkie fazy rozwojowe można identyfikować stosując metody molekularne.

📉 Szkodliwość

Formy dojrzałe oraz larwy mogą zasiedlać wszystkie nadziemne organy roślinne. W trakcie żerowania penetrują tkankę roślinną, pobierając sok komórkowy. Skutkiem tego procesu jest powstawanie w tkance wypełnionych powietrzem pustych przestrzeni, które manifestują się na powierzchni organów roślinnych jako srebrzystobarwne punkty. Te punkty łączą się w większe srebrzące się plamy na powierzchni blaszek liściowych, szczególnie wzdłuż unerwienia – głównego i bocznego.

Intensywnie uszkodzone rośliny wykazują srebrzenie lub brązowienie oraz karłowacenie liści, wstrzymanie rozwoju wierzchołków pędowych, zniekształcenie owoców, które pokrywają się skorkowaciałymi bliznami. W kwiatostanach mogą powstawać nekrotyczne plamy, które nie zawsze są widoczne.

Ten agrofag powoduje znaczące ubytki szczególnie w uprawach warzyw dyniowatych (melony, ogórki) oraz psiankowatych (oberżyna, papryka), redukując plon i jakość owoców. Na przykład na Martynice straty w produkcji oberżyny osiągały 90%.

🔄 Rozprzestrzenianie

Owady mogą przemieszczać się naturalnie na krótkie dystanse. Na większe odległości agrofag może być transportowany przede wszystkim wraz z sadzonkami roślin żywicielskich, kwiatami ciętymi oraz owocami, a także na opakowaniach.

📋 Status fitosanitarny

Na terytorium Unii Europejskiej, w tym również w Polsce, Thrips palmi podlega obowiązkowi zwalczania (stanowi agrofag kwarantannowy w Unii).

📷 Galeria

Openverse
Openverse · CC

Openverse
Openverse · CC

Openverse
Openverse · CC

Szczegółowa charakterystyka i taksonomia

Wciornastek palmowy (*Thrips palmi* Karny) został po raz pierwszy zdiagnozowany w 1925 roku przez Karny’ego na podstawie okazów zgromadzonych na Sumatrze w Indonezji. Ten takson należy do rzędu równoskrzydłych (*Thysanoptera*), rodziny *Thripidae*, podrodziny *Terebrantia*. W systematyce tego gatunku wystąpiło kilka zmian nazewniczych – obecnie akceptowanymi synonimami są: *Thrips clarus* Moulton (1928), *Thrips leucadophilus* Priesner (1936), *Thrips gossypicola* Ramakrishna & Margabandhu (1939), *Chloethrips aureus* Ananthakrishnan & Jagadish (1967) oraz *Thrips gracilis* Ananthakrishnan & Jagadish (1968).

Miejsce systematyczne gatunku w hierarchii taksonomicznej przedstawia się następująco: królestwo *Animalia*, typ *Arthropoda*, gromada *Hexapoda*, klasa *Insecta*, rząd *Thysanoptera*, rodzina *Thripidae*. Kod EPPO dla tego takson to THRIPL, co umożliwia jego rozpoznawanie w międzynarodowych bazach danych fitosanitarnych. Ten gatunek wykazuje polimorfizm morfologiczny i zmienność geograficzną, co przez długi czas prowadziło do opisywania różnych form jako odrębnych jednostek taksonomicznych.

Biologia i cykl rozwojowy

*Thrips palmi* to owad o drobnych rozmiarach – dojrzałe samice osiągają wielkość około 1,3 mm, podczas gdy samce są nieco mniejsze. Ciało charakteryzuje się jasnożółtym ubarwieniem z czarnymi szczecinkami, co wyróżnia go od podobnych taksonów jak *T. flavus* (1,7 mm) czy *T. tabaci*. Cykl ontogenetyczny w temperaturze 25°C trwa 17,5 dnia od jaja do jaja, przy czym optymalne warunki dla rozwoju populacji to temperatura 25-30°C. W takich warunkach samica składa średnio 59,6 jaj, z dzienną intensywnością składania 3,8 jaj na dobę.

Ontogeneza przechodzi przez typowe dla wciornastków fazy: jajo, dwa stadia larwalne, prepupa, pupa i forma dojrzała. Jaja są składane w tkankach roślinnych, larwy żerują na liściach, kwiatach i owocach, natomiast przepoczwarczenie następuje w glebie. W klimacie tropikalnym możliwe jest 25-26 pokoleń rocznie. Badania prowadzone w Japonii wykazały, że ten gatunek nie jest w stanie przetrwać zimy na otwartym terenie w większości kraju, z wyjątkiem południowych regionów, gdzie może przetrwać temperatury do -3°C do -7°C w nieogrzewanych szklarniach.

Metody diagnostyczne

Diagnostyka *Thrips palmi* opiera się przede wszystkim na badaniach morfologicznych okazów dojrzałych, gdyż nie ma wystarczająco precyzyjnych kluczy do rozpoznawania jaj, larw pierwszego stadium czy poczwarek. Do preparowania okazów do badań mikroskopowych zaleca się użycie mieszaniny AGA (10 części 60% etanolu, 1 część gliceryny i 1 część kwasu octowego) lub alternatywnie 80-95% etanolu, który nie degraduje DNA i umożliwia dalsze badania molekularne. Rozpoznanie wymaga mikroskopu o dużym powiększeniu (×400) oraz przygotowania trwałych preparatów mikroskopowych.

Główne cechy diagnostyczne to: wielkość ciała około 1,3 mm, jasnożółte ubarwienie z czarnymi szczecinkami, obecność czterech szczecinek bocznych na II tergicie odwłoka, umiejscowienie szczecinek międzyoczkowych poza trójkątem ocelli oraz kompletny grzebień na VIII tergicie odwłoka u obu płci. Do wykrywania można stosować niebieskie lub białe pułapki lepowe, a także lejek Berlese’go do wyizolowywania osobników z materiału roślinnego. Protokół diagnostyczny EPPO PM 7/3 z 2018 roku oraz standard ISPM 27 FAO z 2010 roku zawierają szczegółowe zalecenia dotyczące wykrywania i identyfikacji tego szkodnika.

Znaczenie gospodarcze i straty

*Thrips palmi* powoduje istotne straty ekonomiczne w uprawach ogrodniczych na całym świecie. W Gwadelupie szkodnik miał katastrofalne skutki dla upraw dyniowatych i psiankowatych – eksport bakłażana zmniejszył się z 5000 ton w 1985 roku do zaledwie 1600 ton w 1986 roku. Na Martynice 37% upraw warzywnych dwóch głównych spółdzielni zostało zaatakowanych, przy czym 90% upraw bakłażana uległo zniszczeniu. Ten agrofag jest szczególnie niebezpieczny ze względu na szybki rozwój populacji i zdolność do całkowitego zniszczenia roślin przez żerowanie larw i osobników dojrzałych.

Oprócz bezpośrednich szkód spowodowanych żerowaniem, *T. palmi* jest wektorem wielu ekonomicznie ważnych wirusów roślinnych, w tym: *Groundnut bud necrosis tospovirus* w Indiach, *Watermelon silvery mottle tospovirus* w Japonii i na Tajwanie, *Calla lily chlorotic spot virus*, *Capsicum chlorosis virus*, *Melon yellow spot virus*, *Tomato necrotic ringspot virus* oraz *Watermelon bud necrosis virus*. Szkody na plantacjach obejmują srebrzyste i brązowe przebarwienia liści, nekrozy kwiatów, deformacje owoców oraz ogólne osłabienie i karłowacenie roślin, co prowadzi do znacznego obniżenia jakości i ilości plonu.

Regulacje prawne i status kwarantannowy

*Thrips palmi* figuruje na liście A1 EPPO pod numerem 175 jako organizm kwarantannowy, co oznacza, że nie występuje na obszarze EPPO lub występuje w ograniczonym zasięgu i jest przedmiotem oficjalnej kontroli. Status A1 wymaga natychmiastowego zgłaszania wykrycia oraz podjęcia działań eradykacyjnych. W Unii Europejskiej takson jest klasyfikowany w Aneksie II A jako szkodnik kwarantannowy zgodnie z dyrektywą 2000/29/WE. Wszelkie przesyłki roślin, produktów roślinnych i innych przedmiotów z obszarów występowania muszą być objęte certyfikacją fitosanitarną.

W regionie EPPO odnotowano kilka ognisk, które zostały skutecznie zlikwidowane: w Holandii (1998), Wielkiej Brytanii (2000) i Niemczech (2014). Ten gatunek jest regularnie przechwytywany na kwiatach ciętych oraz owocach i warzywach importowanych głównie z Gwadelupy, Martyniki, Mauritiusa i Tajlandii. Import materiału roślinnego z krajów występowania wymaga szczególnych środków ostrożności, a wykrycie obecności szkodnika skutkuje natychmiastowym zniszczeniem przesyłki lub poddaniem jej odpowiednim zabiegom eliminującym. Zgodnie z rozporządzeniami UE, kraje członkowskie są zobowiązane do prowadzenia systematycznego monitoringu i natychmiastowego zgłaszania przypadków wykrycia tego organizmu do Komisji Europejskiej.