Śnieć indyjska pszenicy (Tilletia indica)

📋 Wprowadzenie

Śnieć indyjska pszenicy (Tilletia indica) to grzyb powodujący chorobę pszenicy znaną jako śnieć Karnala (Karnal bunt). Gatunek jest agrofagiem kwarantannowym w UE, przechwyconym już na ziarnie importowanym do Polski z Indii.

Organizm został po raz pierwszy opisany naukowo w 1931 roku przez Mitra w miejscowości Karnal w Indiach, od której pochodzi powszechna nazwa choroby.

📋 Zasięg występowania

• Azja: Afganistan, Indie, Irak, Iran, Nepal, Pakistan
• Afryka: RPA
• Ameryka Północna: Meksyk, USA
• Ameryka Południowa: Brazylia

Ze względu na odpowiednie warunki ekoklimatyczne, grzyb może zadomowić się w Polsce po zawleczeniu.

🌱 Rośliny żywicielskie

• Pszenica (Triticum spp.) – główny żywiciel
• Żyto (Secale cereale) – w mniejszym stopniu
• Pszenżyto (× Triticosecale)

⚠️ Charakterystyczne objawy

Na roślinach:

• Skrócenie długości kłosów
• Zmniejszenie liczby kłosków (zwykle tylko część kłosów jednej rośliny)
• Rzadko porażane więcej niż kilka kłosków w kłosie
• Skarłowacenie roślin

Na ziarniakach:

• Silne porażenie: Cały ziarniak (oprócz owocni) przekształcony w sorusy (1-3 mm) wypełnione czarną, pylistą masą teliospor
• Częściowe porażenie (częstsze): Porażenie zaczyna się przy znaczku, biegnie wzdłuż bruzdy
• Bruzda nasienna całkowicie lub częściowo zniszczona
• Zarodek i bielmo zwykle niezasiedlone – zainfekowane nasiona mogą dać wschody
• Charakterystyczny zapach: Porażone ziarno może pachnieć psującą się rybą (trójmetyloamina)

🔬 Taksonomia i morfologia

Pod względem systematycznym T. indica należy do królestwa grzybów (Fungi), gromady Basidiomycota, klasy Ustilaginomycetes i rzędu Tilletiales. Kod EPPO: NEOVIN. Kategoria fitosanitarna: EPPO A1 Lista (pozycja nr 23) – organizm kwarantannowy nieobecny w regionie EPPO.

Morfologia teliospor:

• Kształt kulisty do prawie kulistego
• Średnica: 22-47 μm (sporadycznie do 64 μm, średnia 35-41 μm)
• Ornamentacja: gęsto rozmieszczone, ostro zakończone kolce (1,4-5,0 μm wysokości)
• Wzór powierzchni: gęsto echinulowany lub drobno mózgowaty

Komórki sterylne: kuliście do łezkowato ukształtowane, żółtobrązowe, 10-28 μm × 48 μm, gładkie ściany do 7 μm grubości.

🔬 Biologia i cykl rozwojowy

Tilletia indica jest patogenem infekującym kwiatostany. Rozwój grzyba w ziarnie powoduje powstanie brunatno-czarnej, proszkowej masy teliospor w obrębie perykarpium.

Kluczowe cechy biologiczne:

• Świeże masy zarodników wytwarzają charakterystyczny, nieprzyjemny zapach przypominający rozkładające się ryby (trimetyloamina)
• W przeciwieństwie do śnieci systemowych, infekcja nie obejmuje wszystkich ziaren w kłosie
• Porażone głowy nie różnią się wizualnie od zdrowych

🔄 Rozprzestrzenianie

Naturalne:

• Zarodniki na duże odległości przez wiatr
• Chlamydospory nie ulegają strawieniu w przewodzie pokarmowym zwierząt – przenikają do gleby z nawozem

Na większe odległości:

• Główna droga międzynarodowa: Transport materiału siewnego pszenicy
• Mniejsze znaczenie: Ziarno konsumpcyjne lub do przerobu

💰 Znaczenie gospodarcze

Tilletia indica powoduje znaczące straty w jakości ziarna poprzez przebarwienie i nadanie nieprzyjemnego zapachu zarówno ziarnu, jak i produktom z niego wytwarzanym. Organizm wywołuje również niewielkie obniżenie plonów.

Normy jakościowe: Pszenica zwyczajna (Triticum aestivum) zawierająca powyżej 3% ziaren porażonych śniecią karnal jest uznawana za niezdatną do konsumpcji ludzkiej.

Straty ekonomiczne: Ze względu na ograniczenia handlowe nakładane przez kraje importujące na ziarno z regionów występowania śnieci karnal, straty ekonomiczne znacznie przewyższają bezpośrednie straty w plonach. Obecność patogena może prowadzić do całkowitego odrzucenia ładunku lub konieczności kosztownego przetwarzania.

🔍 Metody diagnostyczne

Diagnostyka T. indica opiera się na kompleksowej procedurze łączącej metody morfologiczne i molekularne zgodnie ze standardem EPPO PM 7/29 (3).

Test wymywania (size-selective sieve wash test):

• Podstawowa metoda detekcji
• Średnia 82% efektywność odzyskiwania teliospor
• Minimum 3 powtórzenia na podpróbkach 50g każda

Identyfikacja morfologiczna:

• Pomiar wymiarów teliospor
• Ocena ornamentacji i koloru pod mikroskopem (powiększenie 10-40×)

Metody molekularne (zalecane dla próbek z <10 teliospor):

• PCR konwencjonalny z primerami specyficznymi dla gatunku
• Real-time PCR TaqMan
• Bezpośredni real-time PCR na pojedynczych teliospor
• Analiza RFLP dla potwierdzenia identyfikacji

Uwaga: W regionie EPPO wymagany jest wyższy poziom pewności wyników – obligatoryjny test wymywania nawet przy braku wizualnie porażonych ziaren.

📋 Status fitosanitarny

Tilletia indica podlega obowiązkowi zwalczania w UE i Polsce jako agrofag kwarantannowy.

Klasyfikacja:

• EPPO A1 Lista (pozycja nr 23) – organizm nieobecny w regionie EPPO
• Załącznik I/AI UE – organizm szczególnie niebezpieczny

Wymagania importowe UE:

• Materiał siewny: Wolność obszarowa od patogena
• Ziarno: Wolność obszarowa lub miejsca produkcji (weryfikowana przez inspekcję w okresie wegetacji oraz testowanie próbek przy zbiorze i przed wysyłką)

Standard EPPO PM 3/78 (2) określa szczegółowe procedury kontroli konsygnacji ziarna i nasion zbóż.