Kózka dalekowschodnia (Trichoferus campestris)

Kózka dalekowschodnia – chrząszcz rozprzestrzeniający się w Europie

Kózka dalekowschodnia (Trichoferus campestris) to chrząszcz z rodziny kózkowatych, który w ostatnich dekadach aktywnie rozprzestrzenia się poza swoim naturalnym zasięgiem. Gatunek jest regularnie zawlekany z drewnem i wyrobami drewnianymi z Azji i został już stwierdzony również w Polsce.

Globalny zasięg i zawleczenia

T. campestris pochodzi z Dalekiego Wschodu. Naturalnie występuje w Chinach, Japonii, obu Koreach, Mongolii, Iranie, Kazachstanie i innych krajach Azji Środkowej. Został zawleczony do Ameryki Północnej (Kanada, USA) oraz wielu krajów europejskich: Niemiec, Czech, Słowacji, Węgier, Rumunii, Litwy, Łotwy, Szwecji, Ukrainy i innych.

W Polsce szkodnika stwierdzono po raz pierwszy w 2008 roku na gałęziach drzew owocowych. Notowano również odłowy chrząszczy na pułapki świetlne, w drewnie opałowym z brzozy, a nawet niewielką populację w Legnicy (obecnie zlikwidowaną).

Wygląd

Dorosłe chrząszcze są wydłużone, równoległoboczne, długości 10-24 mm. Ciało, pokrywy i nogi zabarwione od ciemnobrązowego do brązowo-pomarańczowego, przy czym nogi i czułki są zwykle jaśniejsze. Znaczna część ciała pokryta drobnym meszkiem. Larwy są żółtawe, długości 15-32 mm.

Szeroki zakres żywicieli

T. campestris rozwija się na roślinach zdrewniałych należących do ponad 50 rodzajów. Atakuje przede wszystkim drzewa liściaste, a rzadziej iglaste – zarówno gatunki leśne, ozdobne, jak i owocowe.

Objawy i szkodliwość

Największe szkody powodują larwy, drążąc chodniki w pniach i gałęziach. Charakterystyczne objawy obejmują:

• Otwory wylotowe chrząszczy (średnica 6-9 mm) na pniach i gałęziach
• Odchody larw wraz z trocinami u podstawy porażonych drzew
• Chodniki larwalne pod korą lub w bielu
• Żółknięcie drzew, przerzedzanie liści, zamieranie korony
• Łuszczenie się kory i tworzenie pędów przybyszowych

Gatunek jest również szkodnikiem technicznym drewna – porażone drewno ma obniżoną wartość handlową z powodu obecności chodników larwalnych.

Ciekawostka – nietypowe drogi zawleczenia

T. campestris jest przenoszony nie tylko z typowym surowcem drzewnym, ale również z różnorodnymi wyrobami drewnianymi: tacami na sztućce, meblami z pełnego drewna, rzeźbami, donicami, ramami do obrazów, ozdobnymi koszami i dekoracjami domowymi. To sprawia, że kontrola tego szkodnika jest szczególnie trudna.

Rozprzestrzenianie

Szkodnik rozprzestrzenia się z drewnem liściastym i iglastym (okrągłym i przetartym), opakowaniami drewnianymi oraz drewnem opałowym. Przeniesienie z roślinami do sadzenia jest mało prawdopodobne, ponieważ gatunek atakuje generalnie starsze drzewa o większej średnicy pni.

Status prawny

W Unii Europejskiej Trichoferus campestris nie podlega obowiązkowi zwalczania (nie jest agrofagiem kwarantannowym).

Dane szczegółowe (źródło: EPPO)

Metody diagnostyczne (wg EPPO)

Zalecane metody wykrywania: IF, morphological identification

Historia rozprzestrzeniania

Daty pierwszych wykryć:

• Cherepanov: 1981
• Danilevsky: 1987
• Jiang: 1989
• Cherepanov: 1981
• Cherepanov: 1981
• Miroshnikov: 1985
• Ler: 1996
• Lee: 2018

Dane szczegółowe (źródło: EPPO)

Metody diagnostyczne (wg EPPO)

Zalecane metody wykrywania: morphological identification, IF

Historia rozprzestrzeniania

Daty pierwszych wykryć:

• Cherepanov: 1981
• Danilevsky: 1987
• Jiang: 1989
• Cherepanov: 1981
• Cherepanov: 1981
• Miroshnikov: 1985
• Ler: 1996
• Lee: 2018

Szczegółowa charakterystyka i taksonomia

Trichoferus campestris (Faldermann), znana powszechnie jako kózka dalekowschodnia, stanowi jeden z najważniejszych inwazyjnych chrząszczy z rodziny kózkowatych (Cerambycidae). Gatunek został po raz pierwszy opisany naukowo przez Faldemanna pod nazwą Callidium campestris. Historia taksonomiczna tego gatunku jest niezwykle złożona – organizm był wielokrotnie opisywany w różnych krajach azjatyckich pod różnymi nazwami rodzajowymi, w tym Callidium, Hesperophanes, Stromatium oraz Trichoferus.

Współczesna nomenklatura obejmuje liczne synonimy naukowe: Hesperophanes campestris (Faldermann), Hesperophanes flavopubescens Kolbe, Hesperophanes rusticus Ganglbauer, Stromatium turkestanicum Heyden, Trichoferus flavopubescens (Kolbe), Trichoferus rusticus (Ganglbauer) oraz Trichoferus turkestanicus (Heyden). W literaturze naukowej gatunek funkcjonuje głównie pod nazwami H. campestris lub T. campestris. Według Grebenikolva i współpracowników (2010), rodzaje Hesperophanes i Trichoferus wymagają gruntownej rewizji taksonomicznej, co wskazuje na potrzebę dalszych badań systematycznych nad tym kompleksem gatunkowym.

Biologia i cykl rozwojowy

Cykl rozwojowy T. campestris charakteryzuje się znaczną plastycznością w zależności od warunków środowiskowych. Chrząszcze dorosłe pojawiają się od maja do sierpnia, z maksymalnym nasileniem rojenia od końca czerwca do początku sierpnia. W Chinach odnotowano występowanie imagines od kwietnia do listopada. Owady wykazują aktywność nocną – latają, kopulują i składają jaja w godzinach wieczornych i nocnych. Samce wytwarzają feromony agregacyjno-płciowe, które z powodzeniem wykorzystuje się w pułapkach feromonowych do monitoringu populacji.

Samica składa przeciętnie 50 jaj pojedynczo na korze pni i gałęzi roślin drzewiastych o średnicy 2,5-3,0 cm. Jaja są białe, owalne, lekko wydłużone, o wymiarach 1,5-1,9 mm długości i 0,5-0,6 mm szerokości. Inkubacja trwa około 10 dni. Larwy po wylęgu wnikają pod korę, gdzie wykonują pierwotne chodniki między korą a drewnem twardym, wnikając do drewna dopiero w późniejszych stadiach rozwoju. Dojrzałe larwy osiągają długość 15-32 mm, są żółtawobiałe, z sześcioma krótkimi odnóżami tułowiowymi. Charakterystyczną cechą są nieregularne, spłaszczone chodniki o szerokości 5-12 mm, często wypełnione odchodami larwalnymi. Cykl rozwojowy trwa zazwyczaj 1-2 lata, lecz w suchym drewnie może się wydłużyć znacząco.

Metody diagnostyczne

Identyfikacja T. campestris opiera się przede wszystkim na charakterystycznych objawach żerowania oraz morfologii poszczególnych stadiów rozwojowych. Typowymi oznakami infestacji są okrągłe otwory wylotowe o średnicy 6-9 mm na pniach i gałęziach, odchody larwalne u podstawy zaatakowanych drzew oraz chodniki larwalne pod korą lub na powierzchni drewna twardego. Objawy uszkodzeń obejmują żółknięcie i przerzedzanie liści, zamieranie korony, łuszczenie się kory oraz powstawanie pędów epicormicznych.

Identyfikacja morfologiczna dorosłych chrząszczy opiera się na szczegółowych cechach opisanych przez Cheriepanova (1981) i innych autorów. Imagines mają 10-24 mm długości, są równoległoboczne, o ubarwieniu od ciemnobrązowego do brązowooranżowego. Charakterystyczny jest delikatny omszyk pokrywający głowę, przedplecze i pokrywy, co dało podstawę do jednej z nazw angielskich – „velvet longhorned beetle”. Czułki u samców osiągają 90% długości ciała, u samic 70%. Diagnostyczną cechą jest prosty brzeg VI sternytu odwłokowego u samic i wcięty pośrodku u samców. Metody detekcji obejmują także inspekcję wizualną przesyłek drewna, wykorzystanie psów tropiących do wykrywania infestacji w opakowaniach drewnianych oraz odłowy na światło UV lub pułapki z feromonami agregatcyjnymi, szczególnie skuteczne w okresie od końca czerwca do początku sierpnia.

Znaczenie gospodarcze i straty

Trichoferus campestris stanowi poważne zagrożenie ekonomiczne dla przemysłu drzewnego i sadownictwa w regionach, gdzie się rozprzestrzenia. W krajach azjatyckich, gdzie gatunek występuje naturalnie, jest uznawany za głównego szkodnika drzew owocowych, szczególnie jabłoni (Malus) i morwy (Morus), a także innych drzew owocowych. W Chinach i Japonii klasyfikowany jest jako poważny szkodnik suchego drewna, w tym kłód i ciętego drewna z korą, co powoduje znaczne straty w przemyśle drzewnym.

Szkodliwość ekonomiczna wynika z niezwykle szerokiej gamy roślin żywicielskich – gatunek jest w stanie atakować praktycznie wszystkie gatunki drzewiaste, co zostało potwierdzone na podstawie ponad 50 rodzajów roślin drzewiastych, zarówno liściastych jak i iglastych. Szczególnie problematyczne jest żerowanie w różnorodnych warunkach materiału żywicielskiego – od żywych drzew, przez drzewa obumierające, świeżo martwe, aż po suche drewno. Ta plastyczność ekologiczna powoduje, że szkodnik może wyrządzać szkody zarówno w środowisku leśnym, jak i w składach drewna, tartakach czy magazynach. W Stanach Zjednoczonych chrząszcz jest najczęściej odławiany w pobliżu zakładów recyklingu drewna, składów palet, magazynów oraz w obszarach mieszkalnych i komercyjnych, gdzie składowane jest drewno odpadowe.

Regulacje prawne i status kwarantannowy

Trichoferus campestris znajduje się na liście A2 EPPO (kod EPPO: HESOCA), co oznacza, że jest to organizm szkodliwy o znaczeniu kwarantannowym, lokalnie obecny w regionie EPPO, ale wymagający kontroli fitosanitarnej. Status A2 wskazuje na potrzebę stosowania środków regulacyjnych przeciwko dalszemu rozprzestrzenianiu się tego gatunku. Krajom członkowskim EPPO zaleca się wprowadzenie odpowiednich przepisów fitosanitarnych ograniczających import i przemieszczanie materiału roślinnego, który może stanowić drogę introdukcji tego szkodnika.

W kontekście międzynarodowego handlu, szczególnie ważne są regulacje dotyczące importu materiału sadzeniowego drzew z rodzajów Malus, Pyrus, Cydonia i Prunus, zgodnie ze standardem EPPO PM 3/76 (2). Standard ten określa procedury inspekcji miejsc produkcji, wymagając przeprowadzenia kontroli w okresie wegetacyjnym, przynajmniej raz w roku, a w przypadku materiału o nieznanej historii fitosanitarnej – wielokrotnie. Wiele krajów wymaga certyfikatów fitosanitarnych potwierdzających wolność od tego szkodnika dla przesyłek drewna, produktów drewnych i opakowań drewnianych. Procedury obejmują inspekcję wizualną pod kątem aktywności larwalnej, otworów wylotowych oraz obecności różnych stadiów rozwojowych owada. Rosnące znaczenie tego szkodnika w handlu międzynarodowym wymaga ścisłej współpracy między krajowymi organizacjami ochrony roślin w zakresie harmonizacji procedur kontrolnych i wymiany informacji o nowych ogniskach występowania.

📷 Galeria

iNaturalist · CC-BY

Źródła

• EPPO Global Database
• Ulotka informacyjna PIORiN