📋 Wprowadzenie
Skośnik pomidorowy (Tuta absoluta) to lepidoptera wywodzący się z regionów południowoamerykańskich, gdzie naturalnie występuje na przedstawicielach rodziny psiankowatych (Solanaceae). Gatunek ten został introdukowany poza swój pierwotny areał do Europy, Afryki oraz Azji. Na terenie Starego Kontynentu odnotowano jego obecność w większości krajów europejskich, łącznie z Rzeczpospolitą Polską.
🔬 Morfologia
Stadium jaja charakteryzuje się barwą od kremowobiałej po żółtą oraz cylindrycznym kształtem o rozmiarach aproximacyjnie 0,4 mm × 0,2 mm. Rozwój larwalny obejmuje cztery etapy. Dojrzała larwa osiąga około 7,5 mm długości. Młode osobniki wykazują kremową kolorystykę, która w trakcie wzrostu przechodzi w odcienie zielonkawe z różowawym nalotem. Charakterystyczną cechą ostatniego stadium larwalnego jest obecność ciemnej, przerywanej w części środkowej, poprzecznej linii usytuowanej bezpośrednio za aparatem gębowym.
Poczwarka przyjmuje brązowe zabarwienie i może być otoczona jedwabistym okonem. Imagines charakteryzują się niewielkimi rozmiarami – długość ciała wynosi około 7 mm przy rozpiętości skrzydeł sięgającej 10 mm. Całościowe ubarwienie wykazuje szarobrązowe tony z srebrzystym połyskiem, podczas gdy przednie skrzydła zdobią czarne znaczenia. W pozycji spoczynkowej skrzydła układają się daszkowato nad korpusem. Czułki mają nitkowatą budowę i znaczną długość.
📉 Biologia i szkodliwość
Takson ten wyróżnia się wysoką płodnością oraz zdolnościami adaptacyjnymi do warunków ograniczonej dostępności pożywienia. W sytuacji całkowitego deficytu substratów pokarmowych larwy wchodzą w stan diapauzy rozwojowej. Zależnie od strefy klimatycznej może ukończyć od 10 do 12 generacji w ciągu roku. Ontogeneza od stadium jaja do postaci dojrzałej zajmuje średnio 28-38 dni. Zimowanie możliwe jest we wszystkich głównych stadiach: jaja, poczwarki oraz imagines.
Rośliny pomidorowe podlegają atakom we wszystkich fazach ontogenezy – począwszy od etapu kiełkowania po okres owocowania. Składanie jaj następuje pojedynczo na powierzchniach roślinnych, z preferencją dla dolnych części blaszek liściowych. Po wylęgu larwy penetrują nadziemne struktury roślinne: liście, łodygi oraz owoce, gdzie kontynuują swój rozwój. Tworzą miny pod epidermą, a w przypadku grubszych, bardziej soczystych organów również głębsze systemy korytarzy.
Liściowe struktury minujące charakteryzują się nieregularną morfologią, przy czym z upływem czasu porażone fragmenty ulegają nekrotyzacji. Pojedynczy liść może być żerowiskiem kilku larw jednocześnie, co skutkuje powstaniem wielu odrębnych układów korytarzy. Uszkodzenia łodygowe prowadzą do deformacji roślin i zakłóceń w ich prawidłowym rozwoju. Zasiedlanie owoców rozpoczyna się już w fazie ich inicjacji. Powstałe uszkodzenia stwarzają warunki sprzyjające procesom gnilnym. W przypadku ziemniaka larwy nie kolonizują podziemnych bulw.
Przepoczwarczenie zachodzi w tkankach roślinnych wewnątrz korytarzy wydrążonych przez larwy, na powierzchniach zewnętrznych roślin lub w medium glebowym. Poczwarki mogą być zabezpieczone kokonami. Motyle dorosłe wykazują aktywność nokturną. W godzinach dziennych pozostają ukryte między strukturami roślinnymi.
🔄 Rozprzestrzenianie
Formy dorosłe przemieszczają się lokalnie poprzez lot aktywny na ograniczone dystanse. Transport na większe odległości umożliwiony jest przez prądy atmosferyczne. Rozprzestrzenianie antropogeniczne następuje wraz z handlem zainfekowanymi owocami lub materiałem sadzeniowym, a także poprzez zanieczyszczone opakowania transportowe.
📋 Status fitosanitarny
Na obszarze Unii Europejskiej gatunek nie jest objęty obowiązkowymi procedurami eradykacyjnymi.
🔬 Ontogeneza
Tuta absoluta wykazuje wyjątkowo wysoki potencjał reprodukcyjny – w optymalnych warunkach środowiskowych realizuje 10–12 pokoleń w cyklu rocznym (w Argentynie około 5). Kompletna ontogeneza trwa 29–38 dni, przy czym temperatura stanowi kluczowy czynnik wpływający na tempo rozwoju: 76 dni w 14°C, 40 dni w 20°C, jedynie 24 dni w 27°C.
Stadium jaja: o kształcie cylindrycznym, zabarwione kremowobiało do żółto, wymiary 0,36 × 0,22 mm. Składane głównie na spodniej powierzchni liści. Okres inkubacji wynosi 4–5 dni.
Stadium larwalne: początkowo kremowe z ciemnym aparatem gębowym, w późniejszych fazach przybierające zabarwienie zielonkawe do jasnoróżowego. Obejmuje 4 linia – od 0,9 mm (pierwsza linia) do 7,5 mm (czwarta linia). Rozwój larwalny zajmuje 13–15 dni.
Stadium poczwarki: brązowe zabarwienie, trwa 9–11 dni. Przepoczwarczanie następuje w glebie, na liściach lub wewnątrz struktur minujących.
Postać dorosła: długość około 10 mm, nitkowate czułki, srebrzystoszare łuski z ciemnymi znaczeniami na skrzydłach przednich.
Gatunek nie wykazuje diapauzy rozwojowej – kontynuuje rozwój nieprzerwanie przy dostępności zasobów pokarmowych. Zimowanie możliwe we wszystkich głównych stadiach rozwojowych.
🌿 Spektrum żywicielskie
Żywiciel podstawowy: pomidor (Solanum lycopersicum) – w uprawach polowych oraz szklarniowych.
Żywiciele alternatywni z rodziny Solanaceae:
- Ziemniak (Solanum tuberosum) – porażenie ogranicza się do części nadziemnych, bulwy pozostają nienaruszone
- Bakłażan (Solanum melongena)
- Psianka czarna (Solanum nigrum) – stanowi rezerwuar w środowisku naturalnym
- Psianka karolińska (Solanum elaeagnifolium)
- Bieluń (Datura spp.)
- Tytoń (Nicotiana glauca)
Pozostałe udokumentowane żywiciele: szarłat (Amaranthus spinosus), burak (Beta vulgaris), fasola (Phaseolus vulgaris).
⚠️ Symptomatologia i straty gospodarcze
Larwy wytwarzają charakterystyczne struktury minujące i systemy korytarzy w owocach, liściach oraz łodygach. Młode larwy penetrują tkanki roślinne bezpośrednio po wylęgu.
Uszkodzenia liściowe: larwy konsumują mezofil, zachowując nienaruszony epiderms. Powstają nieregularne miny, które z czasem nekrotyzują.
Uszkodzenia owocowe: stwarzają warunki dla wtórnych infekcji patogenicznych powodujących gnicie. Szkodnik preferuje wierzchołkowe części pędów, struktury kwiatowe oraz młode owoce – charakteryzujące się obecnością czarnych odchodów (frass).
Straty ekonomiczne: w uprawach pomidora mogą osiągać 50–100% plonu, szczególnie w warunkach niskich opadów. Silnie zaatakowane owoce tracą wartość komercyjną.
W uprawach ziemniaka stanowi jednego z głównych agrofagów części nadziemnej w strefach ciepłych poniżej 1000 m n.p.m.
💰 Znaczenie gospodarcze
W regionie Ameryki Łacińskiej T. absoluta stanowi pierwszoplanowy szkodnik pomidora w uprawach zarówno polowych, jak i osłoniętych. Gatunek znacząco redukuje plonowanie oraz jakość handlową owoców.
Po inwazji do regionu śródziemnomorskiego (począwszy od 2006 r.) stał się poważnym zagrożeniem dla europejskiej produkcji pomidorowej. Wymaga intensywnych programów ochronnych w sezonie wegetacyjnym, co znacznie zwiększa koszty produkcji.
Problemem jest narastająca rezystencja wobec środków ochrony roślin – od lat 80. XX wieku obserwuje się obniżenie skuteczności stosowanych preparatów.
🌍 Historia ekspansji
Areał pierwotny: regiony Ameryki Środkowej i Południowej, gdzie występuje jako szkodnik endemiczny.
Ekspansja europejska:
- 2006: pierwsze stwierdzenie w Hiszpanii
- 2008–2009: kolonizacja regionu śródziemnomorskiego (Włochy, Francja, Grecja, Portugalia)
- Obecnie obecny w całym regionie EPPO, szczególnie w strefach o łagodniejszym klimacie
Ekspansja globalna: kontynent afrykański (od regionów północnych po południowe), Bliski Wschód, Azja (liczne prowincje Chin, Indie, kraje Azji Południowo-Wschodniej).
EPPO umieściło gatunek na liście A1 w 2004 r. z rekomendacją objęcia procedurami kwarantannowymi.
🛡️ Strategie ochronne
Kontrola biologiczna:
- Parazytoidy – Trichogramma pretiosum (pasożyt stadium jaja)
- Drapieżniki – Podisus nigrispinus (drapieżny przedstawiciel pluskwiaków)
- Różnorodne gatunki antagonistów naturalnych w regionie EPPO
Kontrola chemiczna: wymaga wielokrotnych aplikacji w okresie wegetacyjnym. Problematyka rezystencji – udokumentowana oporność na abamektynę, kartap oraz permetrynę (Brazylia). Spadek skuteczności preparatów obserwowany od lat 80.
Metody agrotechniczne:
- Rotacja z roślinami spoza rodziny Solanaceae
- Głęboka orka eliminująca poczwarki w glebie
- Optymalizacja nawożenia i irygacji
- Eliminacja zainfekowanych pozostałości roślinnych
Odporność genetyczna: zróżnicowana podatność odmian, realizowane są programy hodowli odpornościowej.
🔍 Diagnostyka i monitoring
Szkodnik jest względnie łatwy do detekcji – preferuje wierzchołkowe części pędów, struktury kwiatowe oraz młode owoce, na których występuje charakterystyczny czarny frass.
Monitoring populacji:
- Pułapki feromonowe z syntetycznym feromonem płciowym – do monitorowania dynamiki populacji i określania terminów zabiegów
- Inspekcja wizualna roślin pod kątem struktur minujących i uszkodzeń owocowych
- Kontrola wierzchołkowych części pędów i kwiatostanów
Identyfikacja: diagnostyka morfologiczna zgodnie ze standardami EPPO lub metody molekularne (DNA barcoding).
