🌍 Występowanie
Organizm Tomato leaf curl New Delhi virus (ToLCNDV) zaliczany jest do rodzaju Begomovirus o charakterystycznej budowie genomu składającego się z dwóch elementów. Po raz pierwszy wykryto ten patogen na plantacjach pomidorów w Indiach w 1995 roku. W granicach regionu EPPO ToLCNDV odnotowano początkowo w 2012 roku w Hiszpanii, następnie w 2015 roku w Tunezji, w 2016 roku we Włoszech, w 2019 roku w Grecji oraz Portugalii, a w 2022 roku w Słowacji. Na obszarze Azji stwierdzano występowanie tego wirusa w Bangladeszu, Indiach, Indonezji, Pakistanie, Tajlandii, na Filipinach, Sri Lance oraz Tajwanie, z kolei w Afryce zarejestrowano go w Algierii, Maroku, Tunezji oraz na Seszelach.
🌱 Rośliny żywicielskie
Pierwotnie ToLCNDV wykryto na plantacjach pomidora, następnie potwierdzono jego obecność na innych roślinach z rodziny psiankowatych, w tym: bakłażanie, papryce oraz ziemniaku. Patogen wykazuje również zdolność zakażania przedstawicieli dyniowatych: arbuzów, melonów, Benincasa hispida (melon zimowy), ogórków, dyń, dyń piżmowych, cukinii, tykw, Luffa cylindrica (trukwa), Momordica charantia (przepękla ogórkowata).
⚠️ Objawy porażenia
Wśród różnych gatunków roślin żywicielskich patogen wywołuje podobne symptomy chorobowe. Powoduje kędzierzawienie blaszek liściowych, tworzenie żółtych wzorów mozaikowych oraz powiększenia żyłek. Rośliny przybierają karłowatą postać lub wykazują zahamowanie wzrostu. Na powierzchni skórki owoców ogórka można dostrzec nierówności oraz wydłużone spękania. W przypadku wystąpienia infekcji na wczesnym etapie sezonu wegetacyjnego (przed fazą kwitnienia) u pomidora, bakłażana czy papryki, produktywność owocowania zostaje znacząco ograniczona. Owoce pomidora pochodzące z porażonych roślin nie wykazują symptomów chorobowych. W trakcie obserwacji roślin żywicielskich należy uwzględnić, że takie same objawy mogą być wynikiem działania innych wirusów i agrofagów wirusopodobnych, takich jak Tomato big bud phytoplasma, Tomato yellow top virus oraz niedoborów magnezu i fosforu. Na spodniej stronie liścia można odnaleźć formy rozwojowe i osobniki dorosłe wektora patogenu – mączlika ostroskrzydłego (Bemisia tabaci). Istotne w diagnostyce są puparia, charakteryzujące się nieruchomością, spłaszczonym kształtem, owalnym obrysem oraz długością 0,7 mm. Na liściu owłosionym puparium od strony górnej wytwarza od 2 do 8 wydłużonych włosków woskowych, natomiast na powierzchni gładkiej takich tworów nie rozwija. Po opuszczeniu przez dorosły owad, na roślinie pozostaje egzuwium puparium. Dojrzałe formy mają około 1 mm długości, posiadają dwie pary skrzydeł; ciało i skrzydła pokrywa woskowata substancja w odcieniu od białego do jasno żółtego; podobnie jak u innych mączlików, po poruszeniu rośliny owady dojrzałe natychmiast wzbijają się w lot, następnie osiadają na powierzchni blaszki liściowej.
📉 Szkodliwość
W sytuacji gdy porażenie następuje w początkowych fazach rozwoju upraw, produktywność owocowania zostaje znacznie zmniejszona.
🔄 Sposoby rozprzestrzeniania
Wirus Tomato leaf curl New Delhi virus jest przenoszony w sposób persistentny za pośrednictwem wektora Bemisia tabaci (mączlik ostroskrzydły). Brak jest potwierdzonych informacji dotyczących mechanicznego przekazywania patogenu lub transmisji poprzez materiał nasienny. Rozprzestrzenianie ToLCNDV odbywa się za pomocą podatnych na zakażenie sadzonek roślin żywicielskich oraz poprzez osobniki B. tabaci będące nosicielami wirusa.
🛡️ Zwalczanie
W razie jakichkolwiek wątpliwości odnośnie obecności Tomato leaf curl New Delhi virus w importowanych materiałach roślinnych oraz w krajowych plantacjach roślin psiankowatych i dyniowatych, konieczne jest powiadomienie najbliższej jednostki organizacyjnej Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORiN).
⚖️ Status prawny
W obrębie Unii Europejskiej, co obejmuje również Polskę, Tomato leaf curl New Dehli virus podlega obowiązkowi zwalczania (stanowi agrofaga kwarantannowego w Unii).
📚 Źródła
Szczegółowa charakterystyka i taksonomia
Wirus kędzierzawki pomidora z New Delhi (ToLCNDV, *Begomovirus solanumdelhiense*) należy do rodziny Geminiviridae, rodzaju *Begomovirus*. Organizm został po raz pierwszy opisany w Indiach przez grupę badawczą Padidama w 1995 roku. W nomenklaturze taksonomicznej występuje także pod oznaczeniami BGYVV (Bitter gourd yellow vein virus) oraz TOLCND. Systematyka tego wirusa obejmuje domenę Monodnaviria, królestwo Shotokuvirae, typ Cressdnaviricota, klasę Repensiviricetes oraz rząd Geplafuvirales.
Izolaty patogenu można kategoryzować w różne szczepy na podstawie zróżnicowania molekularnego ich składników genomu DNA-A. Szczególną uwagę przyciąga szczep ToLCNDV-ES zgłoszony z Europy, który został opisany przez zespół Fortesa w 2016 roku oraz przez grupę Juareza w 2019 roku. Szczep europejski charakteryzuje się stabilnością genetyczną i różni się od innych izolatów ToLCNDV, wykazując lepsze przystosowanie do roślin z rodziny Cucurbitaceae niż do pomidorów, mimo zdolności zakażania obydwu typów gospodarzy.
Biologia i cykl rozwojowy
ToLCNDV charakteryzuje się specyficzną strukturą cząstek wirusowych złożonych z dwóch niepełnych ikozaedrów połączonych w parę (geminację) o wymiarach 18×30 nm. Patogen posiada jednoniciowy genom DNA, który u szczepów bipartitowych składa się z dwóch komponentów: DNA-A i DNA-B. Składnik DNA-A może autonomicznie ulegać replikacji i wytwarzać viriony, jednak do systemicznej infekcji wymaga składnika DNA-B.
Przenoszenie wirusa następuje wyłącznie poprzez mszyce *Bemisia tabaci*, w których patogen utrzymuje się przez całe życie owada. Dorosłe formy nabywają wirusa poprzez pobieranie płynów floemowych, a po spożyciu patogen cyrkuluje w ustroju owada. Okres pobierania i inokulacji wirusa wynosi około 30 minut dla skutecznej transmisji. Patogen nie mnoży się w organizmie owada, lecz efektywność transmisji maleje wraz z wiekiem wektora. Symptomy na porażonych roślinach pojawiają się po 10-14 dniach od żerowania wektora. Odnotowywano przypadki infekcji siewek wywodzących się z nasion cukinii zakażonych ToLCNDV, prawdopodobnie poprzez mechaniczne przeniesienie patogenu obecnego na okrywie nasiennej.
Metody diagnostyczne
Rozpoznawanie ToLCNDV opiera się głównie na technikach molekularnych z uwagi na podobieństwo symptomów do innych begomowirusów. Zgodnie z protokołem EPPO PM 7/152 (1), zalecane są konwencjonalne testy PCR wykorzystujące zdegenerowane startery: PCR według Wyatta i Browna (1996) dla regionu kapsydy, PCR według Li i współpracowników (2004) dla sekwencji AC2/AC1 oraz PCR według Saison i Gentita (2015). Dla symptomatycznych pomidorów i dyniowatych rekomenduje się zastosowanie co najmniej dwóch z wymienionych testów.
Dostępne są również komercyjne testy ELISA (DAS-ELISA) do wykrywania ToLCNDV, które mogą być wykorzystywane do monitorowania i śledzenia infekcji. Identyfikacja szczepów patogenu, szczególnie szczepu europejskiego ToLCNDV-ES, wymaga analizy sekwencyjnej całkowitego składnika genomu DNA-A poprzez amplifikację DNA (Rolling Circle Amplification RCA lub PCR) z kolejnym sekwencjonowaniem. Sekwencjonowanie wysokoprzepustowe (HTS) może służyć jako test przesiewowy. Do badania wektorów *B. tabaci* pod kątem obecności ToLCNDV stosuje się metody molekularne, w tym real-time PCR. Dla roślin symptomatycznych rekomenduje się pobieranie próbek składających się z minimum 3 symptomatycznych listków z młodych pędów.
Znaczenie gospodarcze i straty
ToLCNDV stanowi poważne zagrożenie dla upraw z rodzin Solanaceae i Cucurbitaceae, obejmujących ekonomicznie ważne kultury jak pomidor, bakłażan, papryka, ziemniak, cukinia, ogórek i melon. W regionach występowania patogen powoduje znaczne szkody ekonomiczne w uprawach warzywniczych i przemysłowych. Szczególnie dotknięte są plantacje ziemniaków, bawełny i okry w Azji. Wczesne zakażenia mogą prowadzić do całkowitej utraty plonów, podczas gdy infekcje w późniejszych fazach rozwoju są często łagodniejsze i straty pozostają do zaakceptowania.
Wpływ na jakość i ilość zbiorów warzyw jest znaczący – owoce są małe, o niepożądanej barwie, z wgnieceniami lub pęcherzami, pozbawione smaku i mogą przedwcześnie opadać. Te produkty stanowią istotne źródła zdrowej diety i bezpieczeństwa żywnościowego. Kontrola wektora wymaga stosowania środków ochrony roślin, które przy niewłaściwym użyciu mogą mieć niekorzystny wpływ na środowisko i bioróżnorodność. Zarządzanie ToLCNDV i wirusami transmitowanymi przez mszyce w ogóle stanowi wyzwanie w uprawach polowych, gdzie kontrola polega głównie na insektycydach redukujących populacje wektorów oraz odporności gospodarzy na wirusy w połączeniu z wybranymi strategiami IPM.
Regulacje prawne i status kwarantannowy
ToLCNDV jest klasyfikowany przez EPPO jako organizm z listy A2 i był wcześniej umieszczony na liście alertowej. W Unii Europejskiej patogen posiada status A2 jako szkodnik kwarantannowy umieszczony w Załączniku II B odpowiednich regulacji fitosanitarnych. Import wielu roślin żywicielskich ToLCNDV oraz innych towarów jest regulowany w UE i wielu krajach EPPO, a wprowadzenie *B. tabaci* jest zabronione.
Obecność patogenu w kilku krajach regionu EPPO, w krajach południowej Europy i sąsiadujących krajach basenu Morza Śródziemnego, w obszarach gdzie *B. tabaci* jest ustanowiona, sprawia że rozprzestrzenianie i dystrybucja wirusa jest związana z zasięgiem geograficznym wektora, który jest ograniczony odpowiednimi warunkami ekoklimatycznymi. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) przygotował kartę badania szkodników w 2020 roku, aby pomóc państwom członkowskim UE w planowaniu rocznych działań badawczych dla ToLCNDV. Poza obszarami, gdzie *B. tabaci* jest endemiczna, patogen może rozprzestrzeniać się, jeśli wektor rozszerzy swój zasięg z powodu przystosowania do mniej korzystnych warunków lub zmian klimatycznych.