Bakteryjna plamistość pomidora i papryki (Xanthomonas vesicatoria)

📋 Wprowadzenie

Xanthomonas vesicatoria i pokrewne gatunki (X. euvesicatoria, X. perforans, X. gardneri) to kompleks bakterii wywołujących jedną z najważniejszych chorób bakteryjnych pomidora i papryki. Choroba ta jest szczególnie groźna w uprawach polowych w ciepłym i wilgotnym klimacie.

Choroba została po raz pierwszy zarejestrowana w latach 20. XX wieku. Historia taksonomiczna tych patogenów jest złożona – od Bacterium vesicatorium przez Xanthomonas campestris pv. vesicatoria do obecnej klasyfikacji czterech gatunków.

🔬 Kompleks gatunków

Dawniej wszystkie patogeny określano jako X. campestris pv. vesicatoria. Obecnie wyróżnia się:

• X. euvesicatoria pv. euvesicatoria – głównie papryka
• X. vesicatoria – pomidor i papryka
• X. euvesicatoria pv. perforans – głównie pomidor
• X. hortorum pv. gardneri – pomidor i papryka

🌱 Rośliny żywicielskie

• Pomidor (Solanum lycopersicum)
• Papryka (Capsicum annuum)

⚠️ Charakterystyczne objawy

Na liściach:

• Początkowo wodojasne, potem brązowe plamy
• Często z żółtą obwódką
• Przy silnym porażeniu liście żółkną i opadają

Na owocach:

• Charakterystyczne parszowate plamy
• Uniesione, korkowe, brązowe zmiany (do 5 mm średnicy)

Na łodygach: Podłużne, ciemne plamy.

🔬 Biologia i cykl rozwojowy

Bakterie wywołujące plamistość są tlenowymi, ruchliwymi pałeczkami Gram-ujemnymi (0,6 × 1,0-1,5 μm), wyposażonymi w pojedynczą biegunową wić. Charakteryzują się produkcją żółtych pigmentów (ksantomonadyn).

Warunki sprzyjające:

• Temperatura optymalna: 25-30°C
• Obfite opady i wysoka wilgotność

Przetrwanie: Bakterie mogą przetrwać w nasionach co najmniej 10 lat, w szczątkach roślinnych i glebie.

🔄 Rozprzestrzenianie

Główna droga wprowadzenia:

• Zakażone nasiona – najważniejsza droga

Lokalne rozprzestrzenianie:

• Rozpryski deszczu
• Nawadnianie nadesłonowe
• Prace pielęgnacyjne (manipulowanie roślinami)
• Aerozole nad polami (rozprzestrzenianie powietrzne)
• Resztki roślin w glebie

💰 Znaczenie gospodarcze

Sprawcy plamistości bakteryjnej występują powszechnie w obszarach uprawy pomidorów i papryki, szczególnie w regionach tropikalnych i subtropikalnych.

Straty plonów: 30-66% w zależności od nasilenia porażenia i odmiany.

Występowanie w Europie: Austria, Bułgaria, Czechy, Francja, Grecja, Węgry, Włochy, Polska, Rumunia, Serbia, Słowacja, Słowenia, Hiszpania.

Zmiany populacyjne: Na Florydzie (USA) przed 1991 r. dominował X. euvesicatoria, obecnie całkowicie zastąpiony przez X. perforans.

🔍 Metody diagnostyczne

Standard diagnostyczny: EPPO PM 7/110 (2).

Izolacja: Na półselektywnych pożywkach (CKTM, mMXV, mTMB). Kolonie żółte, błyszczące, śluzowate, pojawiają się w 2-5 dni przy 25-28°C.

Metody molekularne:

• Multipleksowy real-time PCR (Strayer et al., 2016)
• Real-time PCR do identyfikacji gatunków (Baldwin et al., 2023)

Badanie nasion: Minimum 10 000 nasion pomidora lub papryki. Wykrywalność skażenia na poziomie 0,03% z 95% przedziałem ufności.

📋 Status fitosanitarny

Kompleks Xanthomonas spp. jest RNQP dla nasion pomidora i papryki przeznaczonych do siewu.

Klasyfikacja EPPO (Lista A2):

• X. vesicatoria – nr 157 (kod: XANTVE)
• X. euvesicatoria pv. euvesicatoria – nr 390 (kod: XANTEU)
• X. hortorum pv. gardneri – nr 391 (kod: XANTGA)
• X. euvesicatoria pv. perforans – nr 392 (kod: XANTPF)

Wymagania:

• Standard EPPO PM 7/110 (2) – diagnostyka
• Standard EPPO PM 3/80 (2) – inspekcja nasion pomidora przy imporcie

⚠️ Postępowanie przy wykryciu

W przypadku podejrzenia wystąpienia Xanthomonas spp. na pomidorze lub papryce należy niezwłocznie powiadomić PIORiN. Próbki (liście z objawami, owoce z plamami) wysyła się do laboratorium w celu identyfikacji metodami PCR.

Znaczenie dla egzaminu: Pojawia się łącznie w 4 pytaniach (różne gatunki). Kandydaci powinni znać objawy i znaczenie certyfikacji nasion.