Zespół andyjskiego ryjkowca ziemniaczanego

📋 Zasięg występowania

Andyjskie ryjkowce ziemniaczane o statusie kwarantannowym są rozpowszechnione w Ameryce Południowej (Argentyna, Boliwia, Chile, Ekwador, Kolumbia, Wenezuela), zwłaszcza w wysokogórskich strefach kultywacji ziemniaka, na wysokościach około 3000 m n.p.m. Phyrdenus muriceus odnotowywany jest również w Meksyku, USA oraz Ameryce Środkowej.

🔬 Morfologia

Stadia larwalne wszystkich przedstawicieli charakteryzują się brakiem odnóży, łukowatym ukształtowaniem oraz ciemniejszym ubarwieniem regionu głowy. Poczwarki mają podobieństwo do formy dorosłej i można je obserwować w galeriach żerowych lub w podłożu glebowym. Dojrzałe chrząszcze wymienionych taksonów wykazują znaczną morfologiczną zbieżność, osiągając długość 4-9 mm oraz ubarwienie w spektrum od szarobrązowego przez brązowe do czarnego. Charakteryzują się one krótkimi rostrum, a powierzchnia pokryw jest często ozdobiona wybrzuszeniami i ulistnieniem. Precyzyjna identyfikacja wymaga szczegółowego badania morfologicznego chrząszczy dorosłych przeprowadzonego przez wykwalifikowanego specjalistę.

🌱 Rośliny żywicielskie

Podstawowym żywicielem wszystkich przedstawicieli andyjskich ryjkowców ziemniaczanych jest ziemniak (Solanum tuberosum), jednak aktywność żywotną chrząszczy oraz larw obserwuje się także na dodatkowych gatunkach psiankowatych (Solanaceae).

⚠️ Objawy występowania i szkodliwość

Dojrzałe osobniki andyjskich ryjkowców ziemniaczanych prowadzą żerowanie na aparacie liściowym i organach pędowych, generując charakterystyczne uszkodzenia w postaci wyżerek. Mogą one prowadzić do obumierania organizmów roślinnych. Formy larwalne odżywiają się tkankami bulw, zarówno podczas wegetacji jak i w okresie magazynowania, w liczebności dochodzącej do 20 osobników na pojedynczą bulwę, wykonując systemy korytarzy w tkankach miąższowych, które wykazują słabą widoczność przy zewnętrznej obserwacji, a ujawniają się wyraźnie po przecięciu organu podziemnego. Larwy P. muriceus prowadzą także żywotność na systemie korzeniowym pomidorów oraz oberżyn.

W obrębie naturalnego areału występowania andyjskie ryjkowce ziemniaczane stanowią istotnych destruktorów upraw ziemniaka. W przypadku braku stosowania chemicznych metod kontroli populacji zasiedlają one nawet 100% plantacji w danym regionie. Przy intensywnym nasileniu populacji chrząszcze są zdolne do całkowitej destrukcji nadziemnych części roślinności na określonej uprawie. Formy larwalne natomiast prowadzą do degradacji bulw, a ubytki powstałe wskutek ich działalności żywotnej osiągają 80%.

🔄 Sposoby rozprzestrzeniania

W warunkach naturalnych chrząszcze realizują rozprzestrzenianie na ograniczone odległości (z wyłączeniem P. muriceus, które nie posiadają zdolności do aktywnego lotu). Na znaczne dystanse mogą być transportowane wraz z materiałem roślinnym ziemniaka oraz innych psiankowatych, organami bulwiastymi ziemniaka oraz substratem glebowym.

📋 Wymagania fitosanitarne

W ramach Unii Europejskiej, a w konsekwencji w Polsce chrząszcze reprezentujące rodzaj Premnotrypes oraz gatunki Phyrdenus muriceus i Rhigopsidius tucumanus wymagają obligatoryjnych działań kontrolnych (stanowią organizmy szkodliwe o charakterze kwarantannowym w Unii).

📷 Galeria

Openverse
Openverse · CC

Openverse
Openverse · CC

Openverse
Openverse · CC

Szczegółowa charakterystyka i taksonomia

Tuta absoluta (Meyrick) przynależy do rodziny Gelechiidae w obrębie rzędu Lepidoptera i reprezentuje jeden z najistotniejszych destruktorów pomidora w skali globalnej. Takson został pierwotnie opisany przez Meyricka, jednakże w publikacjach naukowych funkcjonował pod licznymi synonimami taksonomicznymi. Wcześniejsza nomenklatura systematyczna obejmowała Gnorimoschema absoluta (Meyrick), Phthorimaea absoluta Meyrick, Scrobipalpula absoluta (Meyrick) oraz Scrobipalpuloides absoluta (Meyrick), co ilustruje skomplikowaną ewolucję klasyfikacji tego organizmu.

W anglojęzycznej terminologii skośnik pomidorowy występuje pod różnorodnymi nazwami: South American tomato moth, tomato borer, tomato leaf miner, tomato leafminer oraz tomato leafminer moth. Systematyczna pozycja gatunku w układzie hierarchicznym przedstawia się w sposób następujący: królestwo Animalia, typ Arthropoda, podtyp Hexapoda, klasa Insecta, rząd Lepidoptera, rodzina Gelechiidae. Organizacja Europejska i Śródziemnomorska Ochrony Roślin (EPPO) nadała temu organizmowi kod identyfikacyjny GNORAB oraz zaklasyfikowała go do listy A2 jako organizm szkodliwy zalecany do regulacji w charakterze agrofaga kwarantannowego.

Biologia i cykl rozwojowy

Tuta absoluta charakteryzuje się nadzwyczaj wysokim potencjałem reprodukcyjnym oraz skróconym okresem rozwojowym. Kompletny cykl ontogenetyczny wynosi od 29 do 38 dni w uzależnieniu od uwarunkowań środowiskowych, przy czym temperatura odgrywa kluczową rolę dla tempa metamorfozy. Badania realizowane w Chile dowiodły, że przy temperaturze 14°C rozwój wymaga 76,3 dni, przy 19,7°C – 39,8 dni, natomiast w optymalnych warunkach termicznych 27,1°C ulega skróceniu do jedynie 23,8 dni. W ciągu roku może ukształtować się od 5 generacji w Argentynie do nawet 10-12 pokoleń w bardziej korzystnych warunkach klimatycznych.

Jaja są drobne (0,36 mm długości i 0,22 mm szerokości), cylindryczne, o barwie kremowobiałej do żółtej. Samica deponuje je przeważnie na dolnej stronie liści, a pojedyncza osobnica może złożyć łącznie około 260 jaj podczas całego okresu życia. Wylęg następuje po 4-5 dniach. Larwa przechodzi przez cztery fazy rozwojowe, modyfikując zabarwienie z kremowego z ciemną głową w pierwszym stadium na zielonkawe lub jasnoróżowe w kolejnych. Długość larwy wzrasta od 0,9 mm w pierwszym stadium do 7,5 mm w czwartym, a całe stadium larwalne trwa 13-15 dni. Poczwarka posiada barwę brązową, a stadium to trwa 9-11 dni. Osobniki dojrzałe przejawiają aktywność nocną, osiągają około 10 mm długości, posiadają nitkowate czułki i srebrzysto-szare łuski z okazjonalnymi czarnymi plamkami na przednich skrzydłach.

Rośliny żywicielskie i objawy uszkodzeń

Podstawową rośliną żywicielską Tuta absoluta jest pomidor (Solanum lycopersicum), jednakże szkodnik atakuje również ziemniaka oraz szeroki zakres innych roślin z rodziny psiankowatych (Solanaceae). Do żywicieli należą Lycopersicon hirsutum, Solanum lyratum, Solanum nigrum, Solanum elaeagnifolium, Solanum puberulum, a także inne gatunki jak Datura stramonium, Datura ferox i Nicotiana glauca. Badania laboratoryjne wykazały potencjalną podatność bakłażana, choć jego znaczenie gospodarcze w warunkach polowych pozostaje ograniczone. Istnieją także doniesienia o atakach na tytoń w Argentynie.

Charakterystyczne objawy żerowania obejmują formowanie min i korytarzy w liściach, łodygach i owocach. Po wylęgu młode larwy penetrują do tkanek roślinnych, formując widoczne miny i galerie. Owoce mogą być atakowane od momentu zawiązywania, a powstałe w nich korytarze często prowadzą do wtórnych infekcji patogenów powodujących gnicie owoców. Na liściach larwy konsumują wyłącznie tkankę miękiszową, pozostawiając nieuszkodzoną skórkę. Miny liściowe posiadają nieregularny kształt i mogą z czasem ulegać nekrozie. Korytarze w łodygach zaburzają ogólny rozwój roślin. Rośliny pomidora mogą być atakowane na każdym etapie rozwoju, od siewek po rośliny dojrzałe. Szkodnik preferuje pąki wierzchołkowe, kwiaty i młode owoce, na których widoczne są czarne odchody.

Znaczenie gospodarcze i straty

W Ameryce Łacińskiej Tuta absoluta uznawana jest za kluczowy szkodnik pomidora zarówno w uprawach polowych, jak i pod osłonami. Bezpośrednie żerowanie szkodnika oraz wtórne patogeny penetrujące przez uszkodzenia mogą znacząco obniżyć plon i jakość owoców. Intensywnie uszkodzone owoce pomidora tracą całkowicie wartość handlową. Straty plonu mogą osiągać 50-100% upraw pomidora, szczególnie w warunkach niskich opadów atmosferycznych. Na ziemniaku szkodnik atakuje wyłącznie części nadziemne roślin i nie rozwija się w bulwach, jednak Międzynarodowe Centrum Ziemniaka (CIP) uznaje Tuta absoluta za jeden z głównych szkodników liści w ciepłych strefach o niskich wysokościach (poniżej 1000 m n.p.m.).

Kontrola szkodnika jest utrudniona ze względu na rozwój odporności na insektycydy obserwowany od lat 80. XX wieku. W kilku krajach odnotowano opór na różne substancje aktywne, w tym abamektynę, kartap i permetrynę w Brazylii. Zmniejszenie skuteczności środków chemicznych wymaga stosowania kilku zabiegów w sezonie wegetacyjnym. Opracowywane są strategie zintegrowanego zarządzania szkodnikami (IPM) obejmujące monitoring populacji przy użyciu syntetycznych feromonów płciowych, biologiczne metody kontroli z wykorzystaniem parazytoidy (Trichogramma pretiosum) i drapieżniki (Podisus nigrispinus), oraz praktyki agrotechniczne takie jak płodozmian z roślinami niepsiankowanymi, orka, odpowiednie nawożenie, nawadnianie i niszczenie porażonych roślin oraz pozostałości pożniwnych.

Regulacje prawne i status kwarantannowy

Tuta absoluta została w 2004 roku dodana do listy A1 EPPO jako szkodnik zalecany do regulacji w charakterze organizmu kwarantannowego. Klasyfikacja ta oznacza, że gatunek nie występuje w regionie EPPO lub ma ograniczone rozprzestrzenienie i podlega oficjalnej kontroli. Rośliny do sadzenia oraz owoce pomidora pochodzące z krajów, gdzie występuje T. absoluta, powinny być wolne od tego szkodnika. Organizm stanowi potencjalnie poważne zagrożenie dla upraw pomidora w cieplejszych częściach regionu EPPO, zarówno w warunkach polowych, jak i w uprawach chronionych.

Ryzyko fitosanitarne dla ziemniaka wydaje się bardziej ograniczone, ponieważ T. absoluta nie atakuje bulw w polu ani w przechowywaniu, w przeciwieństwie do Tecia solanivora. Standard EPPO PM 3/77 dotyczący kontroli miejsc produkcji roślin warzywnych do sadzenia w warunkach chronionych uwzględnia Tuta absoluta wśród organizmów podlegających monitoringowi. Rozprzestrzenienie szkodnika z Ameryki Środkowej na większość Ameryki Południowej, gdzie odnotowywane są znaczne szkody, wraz z komplikacjami w kontroli wynikającymi z rozwoju odporności na insektycydy, podkreśla wagę środków kwarantannowych. Wykrycie organizmu nieznajomego lub znajdującego się na Liście Alarmowej EPPO wymaga zastosowania procedur określonych w standardzie PM 5/2 dotyczącego analizy ryzyka fitosanitarnego.