Afidorodny wirus żółtaczki dyniowatych (Cucurbit aphid-borne yellows virus)

🌍 Występowanie

Cucurbit aphid-borne yellows virus (afidorodny wirus żółtaczki dyniowatych) jest obecny w regionach azjatyckich (Arabia Saudyjska, Chiny, Indie, Iran, Korea Południowa, Liban, Sri Lanka, Tajlandia), afrykańskich (Algieria, Egipt, Libia, Maroko, Sudan, Tunezja), północnoamerykańskich (USA), południowoamerykańskich (Brazylia) oraz w wybranych państwach europejskich (Francja, Grecja, Hiszpania, Polska, Serbia, Słowacja, Turcja i Włochy). Na terenie Polski patogen został zidentyfikowany w ograniczonym stopniu w latach 2018-2019 w uprawach cukinii (Cucurbita pepo convar. giromontiina) prowadzonych w gruncie, w obrębie województw wielkopolskiego i kujawsko-pomorskiego. W większości badanych próbek patogen występował w formie koinfekcji z pozostałymi wirusami (Cucumber mosaic virus, Watermelon mosaic virus i Zucchini yellow mosaic virus). W następujących sezonach wegetacyjnych nie stwierdzono kolejnych przypadków występowania tego wirusa.

⚠️ Objawy porażenia

Typowym symptomem wywoływanym przez ten patogen jest żółknięcie blaszek liściowych, którego intensywność różni się w zależności od gatunku i odmiany uprawianej rośliny. Symptomy manifestują się głównie na liściach dojrzałszych, które dodatkowo charakteryzują się pogruszkowaną strukturą oraz kruchością. Organizm chorobotwórczy często współwystępuje z innymi wirusami atakującymi dyniowate, co skutkuje wzmożeniem nasilenia symptomów, takich jak wyraźne chlorozy i nekrozy oraz deformacje liści. Dodatkowo w sytuacji zakażeń mieszanych z różnymi wirusami owoce wykazują nieprawidłowe zabarwienie i karłowacość, przez co tracą przydatność komercyjną. Na krajowych plantacjach cukinii, gdzie zdiagnozowano obecność wirusa w koinfekcjach, obserwowano symptomy w formie zdeformowanych liści z intensywnymi chlorozami i nekrozami, podczas gdy owoce charakteryzowały się karłowatością i nieprawidłowym zabarwieniem.

📉 Szkodliwość

Zanotowano powodowanie przez patogen ubytków w produkcji dyniowatych warzyw na poziomie 10-50%. Zniekształcenia owoców prowadzą do utraty ich wartości rynkowej.

🔄 Sposoby rozprzestrzeniania

Patogen jest transmitowany przez owady z rodziny mszyc, konkretnie przez mszycę ogórkową (Aphis gossypii), mszycę brzoskwiniowo-ziemniaczaną (Myzus persice) oraz Macrosiphum euphorbiae. Dodatkowo może być transportowany poprzez sadzonki oraz fragmenty roślin należących do gatunków żywicielskich.

⚖️ Status prawny

W granicach Unii Europejskiej, podobnie jak w Polsce, Cucurbit aphid-borne yellows virus nie podlega obowiązkowi zwalczania (nie jest to agrofag kwarantannowy w Unii).

🔬 Charakterystyka wirusa CABYV

Cucurbit aphid-borne yellows virus (CABYV) przynależy do taksonu Polerovirus (z rodziny Solemoviridae). Partykuły wirusowe mają kształt izometryczny o średnicy około 25 nm, zawierają jednoniciowe RNA (+) o długości około 5,7 kb.

Organizm jest restrykcyjnie lokalizowany w tkankach floemu żywiciela i nie może być transmitowany mechanicznie.

🌿 Rośliny żywicielskie

Podstawowi żywiciele – gatunki z rodziny Cucurbitaceae:

• Cucumis melo – melon (wykazuje najwyższą podatność)
• Cucumis sativus – ogórek
• Cucurbita pepo – cukinia, dynia zwyczajna
• Cucurbita maxima – dynia olbrzymia
• Citrullus lanatus – arbuz

Patogen jest również zdolny do zakażania wybranych odmian sałaty (Lactuca sativa).

⚠️ Objawy i szkody

Typowe symptomy:

• Żółknięcie liści: Chloroza międzynerwowa – żółknięcie występujące między unerwieniam, inicjujące się od liści starszych
• Zgrubienie blaszki liściowej: Liście nabierają kruchej, łamliwej konsystencji
• Karłowatość: Ograniczenie rozwoju roślin przy przedwczesnym zakażeniu
• Redukcja plonu: Owoce o mniejszych rozmiarach i w ograniczonej liczbie

Symptomatologia może być mylona z brakami żywieniowymi lub deficytem wody.

💰 Znaczenie ekonomiczne

Jeden z kluczowych wirusów dyniowatych w Europie i regionie śródziemnomorskim:

• Ubytki plonu mogą osiągnąć 30-50% przy zakażeniu we wczesnym stadium
• Szczególnie niebezpieczny dla upraw melona we Francji i Hiszpanii
• W Polsce coraz częściej identyfikowany w hodowlach ogórka i cukinii

Patogen pozostaje często niedostrzeżony z powodu niecharakterystycznych symptomów, co komplikuje oszacowanie faktycznych strat.

🌍 Rozprzestrzenienie geograficzne

Ekstensywnie rozmieszczony w krajach Starego Świata:

Europa: Francja (pierwsza charakterystyka, 1988), Hiszpania, Włochy, Grecja, Niemcy, Polska, państwa bałkańskie.

Azja: Chiny, Korea, Japonia, Turcja, Iran.

Afryka: Egipt, Tunezja, Maroko, Sudan.

Ameryka: Brazylia, Argentyna (wprowadzony).

🛡️ Metody zwalczania i przenoszenie

Wektory – mszyce (transmisja persystentna, cyrkulacyjna):

• Aphis gossypii – mszyca bawełniana (podstawowy wektor)
• Myzus persicae – mszyca brzoskwiniowa
• Aphis craccivora – mszyca grochu

Kontrola:

• Eliminacja mszyc (preparaty owadobójcze, biologiczne – biedronki, złotooki)
• Eliminowanie chwastów stanowiących rezerwuar patogenu
• Zastosowanie siatek zabezpieczających w uprawach osłonowych
• Kultywary oporne (dostępne dla melona)

🔍 Metody wykrywania i diagnostyki

Procedury laboratoryjne:

• ELISA: Analiza serologiczna z wykorzystaniem przeciwciał monoklonalnych – metoda standardowa
• RT-PCR: Zwiększona wrażliwość, identyfikacja z pojedynczych mszyc
• Real-time RT-PCR: Ekspresowa diagnostyka ilościowa

Patogen nie jest transmitowany przez nasiona, jednak może być w nich wykrywany technikami molekularnymi.

📋 Status regulacyjny

Nie stanowi organizmu kwarantannowego w UE ani w przeważającej liczbie państw. Patogen charakteryzuje się szerokim rozmieszczeniem i kontrola kwarantannowa nie jest wykonalna.

W określonych krajach może być uwzględniany w certyfikacji sanitarnej nasion lub materiału reprodukcyjnego dyniowatych.