Alternarioza ziemniaka

🌍 Występowanie

Patogeny należące do rodzaju Lewia odpowiedzialne za rozwój alternariozy ziemniaka można spotkać w każdym regionie świata, gdzie prowadzona jest uprawa ziemniaków. Najbardziej destrukcyjne skutki wywołują w strefach tropikalnych i subtropikalnych. Notowane są na każdym kontynencie z wyjątkiem Antarktyki. Na terytorium Polski obserwowane we wszystkich obszarach produkcji ziemniaka.

⚠️ Objawy porażenia

Początkowe symptomy schorzenia na blaszkach liściowych manifestują się zazwyczaj w czerwcu oraz na początku lipca, niemniej największą intensywność obserwuje się w 2 i 3 dekadzie czerwca. Na dolniejszych, najdojrzalszych liściach tworzą się okrągławe lub kanciate nekrozy o ciemnobrunatnej barwie, których ekspansja jest często ograniczana przez system nerwów liścia. Średnica obszarów zamierających oscyluje od 3-5 mm (brązowa plamistość) do 5-15 mm (sucha plamistość).

Charakterystyczną cechą diagnostyczną alternariozy ziemniaka jest nekrotyczna plama, która wyglądem przypomina tarczę strzelecką lub słoje widoczne na przekroju pnia drzewa. Często w tkance otaczającej martwicę powstaje żółknięcie. Zainfekowana tkanka ulega wysuszeniu i staje się łamliwa, nierzadko wykruszając się. Na spodniej stronie blaszki liściowej w odróżnieniu od zarazy ziemniaka można zaobserwować niezbyt intensywną ciemną grzybnię oraz zarodniki sprawcy. Proces sporulacji realizuje się wyłącznie na martwych lub obumierających tkankach.

Symptomatologia schorzenia różni się nieznacznie w zależności od sprawcy patologicznego lub od odpowiedzi odmiany ziemniaka. Tkanka między systemem nerwowym starszych liści ulega pożółknięciu, następnie brązowoieniu i wykruszeniu. Patologia atakuje również bulwy, formując płytkie, wklęsłe nekrozy (1-3 mm), o barwie szaroołowianej. Skórka w tej lokalizacji charakteryzuje się twardością i nie ulega pęknięciom. W miarę upływu czasu i procesu zasychania zainfekowanej tkanki, krawędzie plam nabierają ostrości i falistości.

Na przekroju poprzecznym porażona tkanka wykazuje zabarwienie od brązowo-czarnego do czarnego, jest zwarta i wyraźnie odgraniczona od nietkniętego miąższu bulwy strefą przezroczystych komórek. Patologia osłabia potencjał kiełkowania, powodując obumieranie oczek lub nitkowaty wzrost kiełków. Występowanie i progresja nekroz na bulwie sprzyja również wtórnemu zakażaniu bulw przez inne patogeny np. grzyby z rodzaju Fusarium wywołujące suchą zgniliznę bulw.

📉 Szkodliwość

Schorzenie manifestuje się w znacznym nasileniu w latach charakteryzujących się łagodną zimą oraz wysoką liczbą dni suchych latem, które są przerywane krótkotrwałymi intensywnymi opadami. Alternarioza może spowodować znaczące ubytki w plonie ziemniaków, szczególnie w warunkach klimatycznych sprzyjających rozwojowi patogena. Zakażenie bulw redukuje ich walory konsumpcyjne i sadzeniakowe.

🔄 Sposoby rozprzestrzeniania

Zarodniki patogena są transportowane na znaczne dystanse wraz z masami powietrza. Patologia rozpowszechnia się poprzez zainfekowany materiał roślinny, włączając w to ziemniaki, dodatkowo przez glebę oraz zanieczyszczone nią urządzenia i maszyny rolnicze.

🛡️ Zwalczanie

Kontrola alternariozy bazuje na wykorzystaniu odmian odpornych, odpowiedniej agrotechnice (m.in. płodozmian, eliminacja resztek pożniwnych, prawidłowe nawożenie) oraz chemicznej kontroli z zastosowaniem fungicydów zgodnie z zaleceniami Instytutu Ochrony Roślin – PIB.

⚖️ Status prawny

W Unii Europejskiej, a tym samym w Polsce patogeny z rodzaju Lewia wywołujące alternariozę nie są objęte obowiązkiem zwalczania (nie stanowią agrofagów kwarantannowych w Unii). Jakkolwiek, są one agrofagami regulowanymi przepisami w przypadku eksportu ziemniaków do niektórych krajów.

📚 Źródła

• Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa
• Ulotka PIORiN: Alternarioza ziemniaka

🔬 Morfologia Alternaria solani

Konidia: Większe, wielosegmentowe (7-11 przegród poprzecznych, 0-2 podłużne), ciemnooliwkowozielone do brązowych, maczugowate, 150-300 × 15-19 µm, z wydłużonym dzióbkiem (wierzchołkiem). Charakterystyczny kształt „maczugi” ma walor diagnostyczny.

Konidiofory: Nierozgałęzione lub rozwidlone, ciemne, przegrodzone, tworzące się pojedynczo lub w grupach z aparatów szparkowych.

Grzybnia: Ciemna, septowana, rozwijająca się międzykomórkowo w tkankach blaszek liściowych.

🌿 Rośliny żywicielskie

Główni gospodarze z rodziny Solanaceae:

• Solanum tuberosum – ziemniak (podstawowy gospodarz)
• Solanum lycopersicum – pomidor
• Solanum melongena – bakłażan
• Capsicum annuum – papryka

Patogen może również infekować inne rośliny psiankowate, włączając gatunki dziko rosnące (psianka czarna, bieluń).

⚠️ Objawy i szkody

Na blaszkach liściowych (zaraza wczesna / alternarioza):

• Koncentryczne pierścienie: Ciemnobrązowe, okrągłe nekrozy z charakterystycznymi pierścieniami („target spots”)
• Żółta obwódka: Chlorotyczna strefa otaczająca plamy
• Przedwczesna defoliacja: Intensywnie porażone liście żółkną i opadają

Na bulwach ziemniaka: Wgłębione, ciemnobrązowe nekrozy o nieregularnych brzegach, miąższ pod nimi korkowaty.

Na łodygach: Podłużne, ciemne plamy z koncentrycznymi pierścieniami.

💰 Znaczenie ekonomiczne

Jedna z najistotniejszych chorób grzybowych ziemniaka i pomidora:

• Ubytki plonu liści mogą osiągnąć 20-30%, w epidemiach do 50%
• Ograniczenie fotosyntezy przez defoliację = mniejsze bulwy
• Straty bulw w trakcie przechowywania z powodu gnicia
• W Polsce – powszechnie notowane, szczególnie w ciepłe, suche lata

Schorzenie często jest niedoceniane w porównaniu z zarazą ziemniaka (Phytophthora), ale straty mogą być znaczące.

🌍 Rozprzestrzenienie geograficzne

Kosmopolityczne – notowane wszędzie, gdzie kultywuje się ziemniaki i pomidory:

Europa: Wszystkie państwa uprawiające ziemniaki, włączając Polskę.

Ameryka: USA, Kanada, Meksyk, państwa Ameryki Południowej.

Azja: Chiny (największy producent ziemniaków), Indie, Japonia.

Afryka: Egipt, RPA, państwa wschodnioafrykańskie.

Progresja schorzenia preferuje ciepły, suchy klimat z nocną rosą – typowy dla Polski w okresie letnim.

🛡️ Metody zwalczania

Agrotechnika:

• Płodozmian 3-4 letni (patogen przetrwa na resztkach pożniwnych)
• Eliminacja resztek po zbiorze
• Zrównoważone nawożenie (unikanie stresu azotowego)
• Nawadnianie kroplowe zamiast deszczowniowego

Odmiany odporne: Dostępne kultywary ziemniaka o zwiększonej tolerancji.

Kontrola chemiczna: Fungicydy kontaktowe (mankozeb, chlorotalonil) i systemiczne (azoksystrobina, difenokonazol, boscalid). Opryski od fazy kwitnienia.

🔍 Metody wykrywania i identyfikacji

Diagnoza wizualna: Charakterystyczne koncentryczne pierścienie w nekrozach są diagnostyczne w warunkach polowych.

Mikroskopia: Analiza konidiów – większe, maczugowate, z wydłużonym dzióbkiem i licznymi przegrodami.

Izolacja: Na PDA patogen formuje oliwkowobrązowe kolonie z intensywną sporulacją.

Metody molekularne: PCR z primerami specyficznymi – przydatne do rozróżnienia A. solani od A. alternata.

📋 Status regulacyjny

Nie stanowi organizmu kwarantannowego – zbyt powszechnie notowany we wszystkich regionach uprawy ziemniaka i pomidora.

Może być uwzględniony w certyfikacji materiału sadzeniakowego ziemniaka jako element ogólnej oceny zdrowotności – intensywnie porażone partie nie powinny być wykorzystywane jako materiał sadzeniowy.