- 🌍 Występowanie
- 🌱 Rośliny żywicielskie
- ⚠️ Objawy porażenia
- 📉 Szkodliwość
- 🔄 Sposoby rozprzestrzeniania
- 🛡️ Zwalczanie
- ⚖️ Status prawny
- 📚 Źródła
- 🔬 Biologia i cykl życiowy
- 🐛 Wektory – chrząszcze z rodzaju Monochamus
- 🌲 Żywiciele – gatunki sosen
- 🌍 Historia inwazji
- 💰 Straty ekonomiczne
- 🛡️ Metody zwalczania
- 🔍 Metody wykrywania
- 📷 Galeria
- ⚠️ Postępowanie przy wykryciu
- Szczegółowa charakterystyka i taksonomia
- Biologia i cykl rozwojowy
- Metody diagnostyczne
- Rozmieszczenie geograficzne i rozprzestrzenianie
- Regulacje prawne i status kwarantannowy
🌍 Występowanie
Ten organizm zasiedla obszary Ameryki Północnej (USA, Kanada, Meksyk), Azji (Chiny, Japonia, Korea, Tajwan), a spośród państw europejskich stwierdzany jest w Hiszpanii i Portugalii. Na terenie Polski odnotowano jego obecność na paletach pochodzących z Portugalii oraz dwukrotne wykrycie na materiałach opakowaniowych drewnianych importowanych z Chin.
🌱 Rośliny żywicielskie
Jako rośliny żywicielskie węgorka sosnowca występują sosny (Pinus spp.) oraz inne gatunki iglaste: cedry (Cedrus spp.), choiny (Tsuga spp.), daglezje (Pseudotsuga spp.), jodły (Abies spp.), modrzewie (Larix spp.) i świerki (Picea spp.). Wśród drzew należących do rodzaju Pinus szczególnie podatna na atak tego nicienia jest sosna zwyczajna (Pinus sylvestris), która zajmuje około 70% powierzchni polskich drzewostanów.
⚠️ Objawy porażenia
Węgorek sosnowiec jest pasożytem wewnętrznym, który rozwija się w tkankach roślin (pnie, gałęzie) oraz w drewnie i materiałach opakowaniowych pochodzenia drzewnego. Osiąga rozmiary do 1,3 mm. Ten nicień powoduje ograniczenie produkcji żywicy i olejków eterycznych, żółknięcie i zwiędnięcie igieł, obumieranie gałęzi i całych drzew; symptomy chorobowe nazywane są chorobą więdnięcia sosny.
W drewnie brak jest widocznych symptomów, jednak nicienie można wykryć w okolicach miejsc podejrzanych, czyli lokalizacji żerowania ich wektorów żerdzianek – płaskie żerowiska pod korą, owalne w przekroju korytarze larwalne w drewnie, okrągłe tunele drążone przez dorosłe chrząszcze kończące się otworem wylotowym. Pod powierzchnią kory gromadzą się trociny pochodzące z działalności larw i wydostające się na zewnątrz. Nicienie często zasiedlają fragmenty drewna kolonizowane przez grzyby, szczególnie powodujące siniznę.
📉 Szkodliwość
Największe uszkodzenia spowodowane przez tego nicienia notowane są na Dalekim Wschodzie. Na terenie Chin rejestruje się obumieranie ponad 2 milionów drzew corocznie. W Japonii ubytki w produkcji drewna wywołane przez tego szkodnika sięgają miliona m³ rocznie. Na obszarze USA B. xylophilus powoduje najpoważniejsze straty na sosnach pochodzenia obcego, np. w sadzonkach gatunków dekoracyjnych, uprawach drzewek świątecznych, itp.
🔄 Sposoby rozprzestrzeniania
Okazy nicienia są transportowane z drzew zainfekowanych, zakażonego drewna, itp. na nietknięte drzewa przy pomocy wektorów – żerdzianek, których dorosłe formy mogą przemieszczać się na dystans od 2 do 40 km. Na dłuższe odległości mogą one przemieszczać się głównie wraz z drewnem iglastym okrągłym (okorowanym i nieokorowanym) i przetartym, wytwarzanymi z niego drewnianymi materiałami opakowaniowymi (DMO), takimi jak palety, skrzynie, pudła, bębny, klatki do towarów, oraz drewnem sztawerskim, a rzadziej poprzez materiał szkółkarski i rośliny nieprzeznaczone do sadzenia gatunków żywicielskich, włączając w to choinki bożonarodzeniowe.
🛡️ Zwalczanie
Rozpoznanie wymaga badania mikroskopowego przeprowadzanego przez specjalistę, osobników dorosłych (szczególnie samic) wyodrębnionych z materiału roślinnego. W przypadku podejrzeń co do obecności agrofaga i jego wektorów w importowanym z krajów trzecich oraz sprowadzanym z Hiszpanii i Portugalii materiale roślinnym gatunków iglastych oraz w krajowych nasadzenia tych gatunków, należy poinformować o tym fakcie najbliższą jednostkę organizacyjną Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORiN).
⚖️ Status prawny
W Unii Europejskiej, a tym samym w Polsce gatunek Bursaphelenchus xylophilus podlega obowiązkowi zwalczania (jest to agrofag kwarantannowy w Unii).
📚 Źródła
- Materiały Głównego Inspektoratu Ochrony Roślin i Nasiennictwa
- Protokół diagnostyczny EPPO – Bursaphelenchus xylophilus
🔬 Biologia i cykl życiowy
Węgorek sosnowiec to mikroskopijny nicień o rozmiarach 0,6–1 mm. Cykl rozwoju obejmuje stadium jajowe, 4 etapy larwalne (J1–J4) oraz formy dorosłe. Szybkość rozwoju jest uzależniona od temperatury:
- 30°C: kompletny cykl w 3 dni
- 20°C: 6 dni
- 15°C: 12 dni
W niesprzyjających warunkach nicienie wchodzą w stadium przetrwalnikowe (dauer), dostosowane do przenoszenia przez chrząszcze-wektory.
🐛 Wektory – chrząszcze z rodzaju Monochamus
Nicieniów przenoszą kózkowate należące do rodzaju Monochamus (żerdzianka):
- Europa: Monochamus galloprovincialis
- Azja: Monochamus alternatus
- Ameryka Północna: M. carolinensis, M. scutellatus
Transmisja pierwotna: chrząszcze transportują nicieniów podczas żerowania uzupełniającego na młodych gałązkach nieuszkodzonych drzew.
Transmisja wtórna: samice składają jaja na osłabionych/obumierających drzewach, wprowadzając nicieniów do drewna.
🌲 Żywiciele – gatunki sosen
Najbardziej wrażliwe gatunki sosen w Europie:
- Pinus sylvestris (sosna zwyczajna) – największe ryzyko w Europie Północnej i Środkowej
- Pinus nigra (sosna czarna) – zagrożona w Europie Środkowej i Południowej
- Pinus pinaster (sosna nadmorska) – główny żywiciel w Portugalii
Pinus pinea (sosna pinia) wykazuje pewną tolerancję nawet przy wysokim nasileniu infekcji.
🌍 Historia inwazji
Pochodzenie: Ameryka Północna (gdzie sosny są naturalnie odporne).
Japonia: introdukcja na przełomie XIX/XX w. – katastrofalne skutki dla lasów sosnowych.
Portugalia (1999): pierwsze wykrycie w Europie kontynentalnej (region Setúbal). Do dziś obszar zdelimitowany obejmuje większość kontynentalnej Portugalii.
Hiszpania (2011): ogniska w Galicji (przy granicy z Portugalią).
Madera (2012): całkowite porażenie wyspy.
Obecnie obecny także w: Armenii, Francji kontynentalnej (ogniska).
💰 Straty ekonomiczne
- Japonia (lata 40. XX w.): straty sięgające 2,4 mln m³ drewna rocznie, obecnie ~1 mln m³/rok
- Chiny: w jednym powiecie utrata 2,3 mln drzew
- Prognoza dla UE: potencjalne straty 22 miliardy EUR w ciągu 22 lat
- Portugalia i Hiszpania: przy pełnym rozprzestrzenieniu przewidywana utrata ponad 80% zasobów sosnowych
🛡️ Metody zwalczania
Eliminacja drzew: natychmiastowe usunięcie i zniszczenie zainfekowanych oraz obumierających drzew przed wylotem chrząszczy (wiosna).
Walka z wektorami: opryskiwanie insektycydami przeciw dorosłym chrząszczom Monochamus.
Obróbka drewna:
- Traktowanie termiczne: 56°C przez minimum 30 minut w całym przekroju
- Suszenie komorowe: do 18–22% wilgotności
- Fumigacja
Kwarantanna: zakaz przemieszczania drewna iglastego (z korą) ze stref porażonych.
Badania: selekcja sosen o podwyższonej odporności.
🔍 Metody wykrywania
Symptomy wizualne: zmniejszone wytwarzanie żywicy, pożółknięcie i więdnięcie igieł, brązowienie i zamieranie korony. Drzewa mogą obumrzeć w ciągu 2–3 miesięcy od zarażenia.
Diagnostyka laboratoryjna:
- Pobór próbek drewna z objawowych drzew
- Inkubacja w ~25°C przez 14 dni
- Ekstrakcja nicieni metodą lejka Baermanna
- Identyfikacja morfologiczna lub molekularna (PCR)
Wskaźniki obecności wektora: otwory wylotowe chrząszczy Monochamus w drewnie (średnica 6–10 mm).
📷 Galeria
⚠️ Postępowanie przy wykryciu
STANOWIĄCE INNĄ FORMĘ WŁASNOŚCI; ZADRZEWIENIA W FORMIE PARKÓW I NASADZEŃ ULICZNYCH, OGRODOWYCH, ZADRZEWIENIA CMENTARNE) 7.3.1. Pobranie i postępowanie z próbami 7.3.2. Sposób postępowania w przypadku wystąpienia agrofaga 7.3.3. Zakresy odpowiedzialności
Szczegółowe procedury określa plan awaryjny dostępny na stronie PIORiN.
Szczegółowa charakterystyka i taksonomia
Węgorek sosnowiec (Bursaphelenchus xylophilus) został po raz pierwszy opisany naukowo w Stanach Zjednoczonych w 1934 roku przez Steinera i Bührera jako Aphelenchoides xylophilus. Następnie, w 1972 roku, został ponownie scharakteryzowany przez Mamiya i Kiyohara jako B. lignicolus, gdy rozpoznano go jako sprawcę patologii więdnięcia sosen w Japonii. Równoważność taksonomiczna została ustalona w 1981 roku przez Nickle i współpracowników. Organizm klasyfikowany jest w królestwie Animalia, typie Nematoda, klasie Chromadorea, rzędzie Rhabditida i rodzinie Aphelenchoididae.
Usytuowanie taksonomiczne węgorka sosnowca było obiektem intensywnych debat ze względu na morfologiczne podobieństwo do niepatogennego gatunku B. mucronatus, opisanego przez Mamiya i Enda w 1979 roku. Główną różnicą morfologiczną jest obecność mucro (wypustki palcowatej) w końcowej części ogona samicy B. mucronatus, która jest nieobecna u B. xylophilus. Jednak zmienność wewnątrzgatunkowa tego charakteru została wykryta w populacjach B. xylophilus z Ameryki Północnej, Azji i Portugalii. Badania molekularne kilku populacji tych nicieni jednoznacznie potwierdziły odrębność trzech gatunków: B. xylophilus, B. mucronatus i B. fraudulentus. Kod EPPO dla węgorka sosnowca to BURSXY.
Biologia i cykl rozwojowy
Cykl rozwoju B. xylophilus składa się z stadiów jajowych, czterech etapów larwalnych (J1 wewnątrz jaja, J2, J3, J4) oraz osobników dorosłych z dymorfizmem płciowym. Rozwój może zachodzić w fazie fitofagicznej (nicienie odżywiają się komórkami zdrowych drzew) lub mikofagicznej (żywią się grzybami). W warunkach laboratoryjnych nicienie się reprodukują w ciągu 12 dni w temperaturze 15°C, 6 dni w 20°C i 3 dni w 30°C. Samice składają średnio 79 jaj w ciągu 28 dni. Larwy drugiego stadium (J2) wykluwają się w 26-32 godzin w temperaturze 25°C. Próg temperaturowy rozwoju wynosi 9,5°C.
W niekorzystnych warunkach środowiskowych, takich jak okresy wysychania lub niedobór pożywienia, w larwach drugiego stadium (J2) zachodzą zmiany morfologiczne i fizjologiczne prowadzące do powstania trzeciego i czwartego stadium dispersyjnego (JIII i JIV), określanych również jako pre-dauer i dauer. Stadium JIV jest przystosowane do przenoszenia głównie w systemie tchawkowym niedojrzałych dorosłych owadów wektorowych, wnikając przez przetchlinki przed wyjściem owada z drewna. Po wyjściu, zarażone owady żywią się młodymi gałęziami nowego żywiciela i przenoszą stadium JIV, które przenika przez rany żerowania i linienia do osobników dorosłych w ciągu 48 godzin.
Metody diagnostyczne
Diagnostyka B. xylophilus opiera się na protokole EPPO PM 7/4 (4) z 2023 roku i obejmuje metody morfologiczne oraz molekularne. Ekstrakcja nicieni z materiału drzewnego odbywa się za pomocą techniki lejka Baermanna lub płytki Oostenbrink przez 24-48 godzin. Próbki drewna powinny być inkubowane w wilgotnych warunkach w temperaturze około 25°C przez co najmniej 14 dni w celu zwiększenia liczebności nicieni i maksymalizacji prawdopodobieństwa detekcji.
Rozpoznanie morfologiczne wymaga dorosłych osobników i znacznego doświadczenia w taksonomii nicieni. W przypadku obecności tylko larw, powinny być one hodowane na Botrytis cinerea. Metody molekularne obejmują: Real-time PCR oparty na François i współpracowników (2007), test LAMP zaadaptowany od Kikuchi i współpracowników (2009) oraz Real-time PCR oparty na regionie LSU rDNA (ClearDetections). Testy molekularne mogą wykrywać zarówno żywe, jak i martwe nicienie. W przypadku wektorów owadzich stosuje się destrukcyjny test Real-time PCR, po którym identyfikacja morfologiczna nie jest możliwa. Potwierdzenie pozytywnych wyników molekularnych wymaga identyfikacji morfologicznej.
Rozmieszczenie geograficzne i rozprzestrzenianie
Przypuszcza się, że B. xylophilus pochodzi z Ameryki Północnej i został przetransportowany stamtąd na południową japońską wyspę Kyushu w zarażonym drewnie na początku XX wieku. Fakt, że rodzime amerykańskie iglaki są w większości odporne, podczas gdy japońskie gatunki są podatne, potwierdza tę hipotezę. Z Japonii węgorek sosnowiec rozprzestrzenił się do innych krajów azjatyckich w 1983 roku, a następnie pod koniec XX wieku został introdukowany do Europy, do Portugalii (kontynent i wyspa Madeira) oraz Hiszpanii (ogniska izolowane).
W regionie EPPO organizm występuje w Armenii, Francji kontynentalnej, Portugalii (kontynent i Madeira) oraz Hiszpanii kontynentalnej. W Azji jest obecny w Chinach (prowincje: Anhui, Chongqing, Fujian, Gansu, Guangdong, Guangxi, Guizhou, Henan, Hubei, Hunan, Jiangsu, Jiangxi, Liaoning, Shaanxi, Shandong, Sichuan, Xianggang, Yunnan, Zhejiang), Japonii (Honshu, Kyushu, archipelag Ryukyu, Shikoku), Korei Południowej i na Tajwanie. W Ameryce Północnej występuje w Kanadzie (Alberta, Kolumbia Brytyjska, Manitoba, Nowy Brunszwik, Nowa Fundlandia, Terytoria Północno-Zachodnie, Nowa Szkocja, Nunavut, Ontario, Quebec, Saskatchewan, Terytorium Yukon), Meksyku oraz w 25 stanach USA. Wektory z rodzaju Monochamus występują tylko na półkuli północnej, z wyjątkiem Wielkiej Brytanii i Irlandii.
Regulacje prawne i status kwarantannowy
Bursaphelenchus xylophilus jest klasyfikowany jako szkodnik kwarantannowy na liście A2 EPPO (nr 158) oraz w Aneksie II/B Unii Europejskiej jako szkodnik kwarantannowy objęty środkami awaryjnymi. Organizm podlega przepisom PM 9/1 EPPO dotyczącym procedur oficjalnej kontroli B. xylophilus i jego wektorów. Materiał opakowaniowy z drewna powinien spełniać wymagania ISPM Nr 15 dotyczące regulacji materiału opakowaniowego z drewna w handlu międzynarodowym (FAO, Rzym, wersja poprawiona 2009).
Zgodnie z regulacjami EPPO, nicień może być obecny w iglastych roślinach do sadzenia, ciętych gałęziach, drewnie, odizolowanej korze oraz wiórach/ścinach drewna, ale nie w igłach, szyszkach czy nasionach. Ze względu na łatwość przenoszenia przez rośliny lub drewno w handlu, zarówno jako towar (żywe rośliny, drewno okrągłe, tarcica), jak i jako materiał opakowaniowy przewożący inne towary, próbki importowanego drewna i stojących drzew iglastych powinny być pobierane zgodnie z procedurami określonymi w Aneksie 2 PM 9/1. W przypadku wykrycia organizmu obowiązują natychmiastowe środki eradykacyjne i utworzenie stref ochronnych