Antraknoza truskawki (Colletotrichum acutatum)

Antraknoza truskawki – groźna choroba owoców i pędów

Antraknoza truskawki, wywoływana przez kompleks gatunków Colletotrichum acutatum, to jedna z najpoważniejszych chorób truskawki w regionach o ciepłym i wilgotnym klimacie. W Polsce znaczenie choroby wzrasta, szczególnie w uprawach pod osłonami i w ciepłych, deszczowych sezonach.

Kompleks gatunków

Dawniej wszystkie izolaty określano jako C. acutatum. Dziś wiadomo, że jest to kompleks co najmniej 30 gatunków, z których w Polsce najczęściej spotykane są C. nymphaeae i C. acutatum sensu stricto.

Objawy

Na owocach: okrągłe, wklęsłe, brązowe plamy, często pokryte łososiowymi masami zarodników (cecha charakterystyczna!). Na kwiatach: brunatnienie i zasychanie. Na liściach: nieregularne, ciemne plamy. Na rozłogach i koronach: nekrotyczne zmiany, które mogą powodować zamieranie roślin.

Warunki sprzyjające

Choroba rozwija się najsilniej przy wysokiej wilgotności (powyżej 90%) i temperaturze 25-30°C. Deszczowe, ciepłe lato sprzyja epidemiom.

Rozprzestrzenianie

Grzyb rozprzestrzenia się z zakażonym materiałem szkółkarskim (główna droga wprowadzenia), kroplami deszczu i wodą do nawadniania. Może przetrwać na resztkach roślinnych.

Status prawny

Colletotrichum acutatum sensu lato jest RAN dla sadzonek truskawki.

Znaczenie dla egzaminu

Pojawia się w 2 pytaniach. Kandydaci powinni znać charakterystyczne objawy i łososiowy kolor zarodników.

Dane szczegółowe (źródło: EPPO)

Straty w plonach

Dokumentowane straty: 80%, 25-50% w zależności od nasilenia porażenia i odmiany.

Cykl życiowy

• Zimowanie: jako this fashion

Metody diagnostyczne (wg EPPO)

Zalecane metody wykrywania: ELISA, culture

Historia rozprzestrzeniania

Daty pierwszych wykryć:

• Virus: 2005
• CABI: 1997
• FAO: 2008
• Mordue: 1979
• Sutton: 1980
• Gubler: 1992
• Smith: 1991
• Heaton: 1991

Szczegółowe metody zwalczania

• Chemiczne (substancje czynne): eliminate
• Agrotechniczne: burning

Dane szczegółowe (źródło: EPPO)

Straty w plonach

Dokumentowane straty: 80%, 25-50% w zależności od nasilenia porażenia i odmiany.

Cykl życiowy

• Zimowanie: jako this fashion

Metody diagnostyczne (wg EPPO)

Zalecane metody wykrywania: culture, ELISA

Historia rozprzestrzeniania

Daty pierwszych wykryć:

• Virus: 2005
• CABI: 1997
• FAO: 2008
• Mordue: 1979
• Sutton: 1980
• Gubler: 1992
• Smith: 1991
• Heaton: 1991

Szczegółowe metody zwalczania

• Chemiczne (substancje czynne): eliminate
• Agrotechniczne: burning

Szczegółowa charakterystyka i taksonomia

*Colletotrichum acutatum* sensu lato J.H. Simmonds stanowi jeden z najważniejszych patogenów grzybowych powodujących antraktozę truskawki. Organizm należy do królestwa grzybów (Fungi), gromady workowców (Ascomycota), podgromady Pezizomycotina, klasy Sordariomycetes, rzędu Glomerellales i rodziny Glomerellaceae. W systematyce EPPO funkcjonuje pod kodem COLLAC, będąc klasyfikowanym jako organizm szkodliwy podlegający regulacjom (RNQP) zgodnie z Aneksem IV przepisów unijnych.

Gatunek został po raz pierwszy opisany naukowo w 1966 roku przez Simmondsa jako patogen truskawek, chociaż przez długi czas panowała znacząca konfuzja taksonomiczna z innymi gatunkami z rodzaju *Colletotrichum*. Wcześniej w literaturze europejskiej wszystkie grzyby powodujące antraktozę truskawki określano mianami *C. fragariae* lub *C. gloeosporioides*. Do synonimów należy *Colletotrichum xanthii* Halsted. Trudności w prawidłowej identyfikacji wynikały z bardzo podobnej morfologii i objawów chorobowych powodowanych przez pokrewne gatunki, co przez dziesięciolecia utrudniało ocenę rzeczywistego zasięgu geograficznego i znaczenia gospodarczego tego patogena.

Biologia i cykl rozwojowy

Konidia *C. acutatum* charakteryzują się wrzecionowatym kształtem o wymiarach 8-16 × 2,5-4 μm, są jednokomórkowe (aseptate), bezbarwne (hyaline) i cienkościenne. Appresoria występują w niewielkiej liczbie, mają rozmiary 6,5-11 × 4,5-7,5 μm, kształt maczugowaty do okrągłego oraz jasno- do ciemnobrązowe zabarwienie. Kolonie w hodowlach laboratoryjnych są zazwyczaj białe, jasnoszare lub jasnopomarańczowe, czasami wytwarzając intensywne różowo-purpurowe pigmenty.

Cykl infekcyjny rozpoczyna się od kiełkowania konidiów na powierzchni rośliny i formowania appresoriów, z których rozwijają się strzępki penetracyjne wnikające do komórek roślinnych. Infekcja może następować przez praktycznie każdą powierzchnię rośliny, jednak u szczególnie wrażliwych gatunków zielnych, takich jak truskawka i zawilec, preferowanym miejscem zakażenia jest korona z jej stosunkowo wilgotnym mikroklimatem. W odpowiednich warunkach grzyb może szybko rozprzestrzeniać się wewnątrz rośliny powodując ostre objawy w bardzo krótkim czasie, jednak w innych okolicznościach może pozostawać w stanie spoczynku w tkankach żywiciela, ujawniając się dopiero po zbiorze. Konidia rozprzestrzeniają się głównie poprzez rozbryzgi wody, mogą również przetrwać w glebie przez długi czas, często zimując w ten sposób. Przeżywalność jest najdłuższa w stosunkowo chłodnych i suchych warunkach.

Metody diagnostyczne

Diagnostyka *C. acutatum* opiera się głównie na metodach morfologicznych oraz testach biologicznych, ponieważ szybkie metody molekularne nie są jeszcze powszechnie dostępne, chociaż wstępne badania z zastosowaniem przeciwciał monoklonalnych pokazują obiecujące wyniki. Obecne testy diagnostyczne obejmują inokulację jabłek ogonkami liśćowymi truskawki lub traktowanie ogonków liściowych parakoatem w celu stymulacji zarodnikowania patogena. Metody te są czasochłonne i pracochłonne, wymagając kilku dni do uzyskania rezultatów.

Identyfikacja morphologiczna wymaga szczegółowej analizy mikroskopowej charakterystycznych cech konidiów, appresoriów i konidiogennych komórek. Kluczowe cechy diagnostyczne to: fusiformiczne konidia o specyficznych wymiarach, nieliczne appresoria o charakterystycznym kształcie oraz słabo rozwinięte konidiomata ze szczotkami lub bez nich, szczególnie w hodowlach laboratoryjnych. Problemy diagnostyczne wynikają z podobieństwa morfologicznego do pokrewnych gatunków, co wymaga dużego doświadczenia od diagnosty. Metody serologiczne z użyciem przeciwciał monoklonalnych są w fazie rozwoju i mogą w przyszłości znacznie przyspieszyć i uściślić diagnostykę tego ważnego patogena.

Znaczenie gospodarcze i straty

*Colletotrichum acutatum* uznawane jest za drugiego najważniejszego patogena truskawki na świecie, ustępując jedynie *Botrytis cinerea*. We Francji choroba powodowała straty sięgające do 80% plonów niechronionych upraw truskawki, szczególnie u odmian remontantnych. Uprawy zabezpieczone fungicydami przeciwko *B. cinerea* wykazywały znacznie mniejsze straty. Najnowsze badania w Australii wykazały, że *C. acutatum* powoduje straty na poziomie 25-50% plonów selera w Queensland, co wskazuje na szerokie spektrum gospodarzy ekonomicznie istotnych dla tego patogena.

W Wielkiej Brytanii, gdzie choroba podlega obowiązkowej notyfikacji, wykrycie patogena wymusza spalenie upraw i fumigację gleby, co generuje znaczące koszty ekonomiczne. Choroba ma szczególnie dewastujący wpływ w ciepłych klimatach, gdzie szkody mogą być katastrofalne, jednak często swoje początki ma w chłodniejszych warunkach, gdzie produkowany jest materiał rozmnożeniowy. Globalny charakter handlu materiałem sadzeniowym truskawki sprawia, że patogen szybko rozprzestrzenia się na nowe tereny, a jego ekonomiczne znaczenie stale rośnie. Brak skutecznych fungicydów w niektórych regionach, jak wykazały badania w USA, dodatkowo zwiększa potencjalne straty gospodarcze.

Regulacje prawne i status kwarantannowy

*Colletotrichum acutatum* sensu lato jest klasyfikowane przez EPPO jako organizm szkodliwy podlegający regulacjom (RNQP – Regulated Non-Quarantine Pest) zgodnie z Aneksem IV przepisów fitosanitarnych Unii Europejskiej. Status ten oznacza, że chociaż organizm nie jest uznawany za szkodnika kwarantannowego w tradycyjnym rozumieniu, jego występowanie na materiale sadzeniowym może znacząco wpływać na jego przeznaczenie ekonomiczne, co uzasadnia stosowanie środków regulacyjnych.

Zgodnie ze standardem EPPO PM 4/11(2) dotyczącym systemu certyfikacji wolnego od patogenów materiału sadzeniowego truskawki, *C. acutatum* jest objęte procedurami certyfikacji fitosanitarnej. Procedura PM 3/73(1) szczegółowo opisuje kontrolę przesyłek roślin truskawki przeznaczonych do sadzenia, w tym pobieranie próbek i identyfikację. Kraje członkowskie EPPO wymagają, aby przesyłki roślin truskawki były wolne od pozostałości roślinnych, wolne od szkodników owadzich na wszystkich stadiach rozwoju i spełniały przepisy procedury fitosanitarnej. Materiał sadzeniowy produkowany zgodnie z systemem certyfikacji EPPO lub równoważnym systemem certyfikacji fitosanitarnej jest uznawany za zapewniający wyższe gwarancje fitosanitarne, co może prowadzić do zmniejszenia intensywności kontroli przy imporcie.

Źródła

• EPPO Global Database
• Rozporządzenie Wykonawcze Komisji (UE) 2019/2072