- 📋 Entoleuca mammata
- 📋 Zasięg występowania
- 🔄 Sposoby rozprzestrzeniania i przenikania
- 📋 Wymagania fitosanitarne
- 📷 Galeria
- 🔬 Morfologia i cykl życiowy
- 🌿 Rośliny żywicielskie
- ⚠️ Objawy i szkody
- 💰 Znaczenie ekonomiczne
- 🌍 Rozprzestrzenienie geograficzne
- 🛡️ Metody zwalczania
- 🔍 Metody wykrywania i identyfikacji
- 📋 Status kwarantannowy
📋 Entoleuca mammata
Entoleuca mammata (rak topoli korowaty) to patogen grzybowy wywołujący zagrożenie dla drzewostanu liściastego na terenie Polski.
📋 Zasięg występowania
Entoleuca mammata to grzyb rejestrowany na obszarze Ameryki Północnej (Kanada, USA), w Australii, oraz w państwach europejskich obejmujących Andorę, Czechy, Francję, Holandię, Niemcy, Rosję, Serbię, Słowację, Szwecję, Szwajcarię, Ukrainę i Wielką Brytanię.
🔄 Sposoby rozprzestrzeniania i przenikania
Askospory patogena mogą być transportowane poprzez przepływ powietrza. Jako podstawowy mechanizm dalekodystansowego rozprzestrzeniania organizmu uznaje się przewóz materiału roślinnego i jego części, włączając w to drewno z pozostałościami kory, a także ziemię.
📋 Wymagania fitosanitarne
Entoleuca mammata stanowi organizm kwarantannowy dla obszarów chronionych położonych na terytorium Irlandii i Irlandii Północnej (Zjednoczone Królestwo). W innych krajach Unii Europejskiej, w tym w Polsce, patogen ten nie wymaga obowiązkowej eradykacji (nie stanowi agrofaga kwarantannowego).
📷 Galeria
🔬 Morfologia i cykl życiowy
Tożsamość taksonomiczna: Entoleuca mammata (poprzednio Hypoxylon mammatum) – organizm grzybowy z rodziny Xylariaceae, czynnik etiologiczny zgorzeli topoli.
Charakterystyka morfologiczna:
- Konidia wytwarzane w postaci szarawych, proszkowych skupisk – jednokomórkowe, praktycznie bezbarwne, wydłużone jajowate, 5,5-8,0 × 1,5-4,0 µm
- Dojrzałe stromata – kulistawe, wypukłe, spłaszczone, stwardniałe, 2-5 mm średnicy i 1-2 mm grubości na sczerniałej tkance korowatej
- Askospory jednokomórkowe, brązowawe, wydłużono-elipsoidalne, 22-33 × 9-13 µm
Przebieg cyklu rozwojowego:
- Rozwój choroby wymaga co najmniej 4 okresów wegetacyjnych
- Kluczowa charakterystyka: okres endofityczny/bezobjawowy utrzymujący się około 24 miesięcy przed manifestacją symptomów!
- Uwalnianie askospor przez cały rok kalendarzowy w środowisku wilgotnym, również w temperaturach osiągających -4°C
🌿 Rośliny żywicielskie
Priorytetowi gospodarze w Europie:
- Populus tremula – topola osika (zwłaszcza formy górskie) – główny żywiciel
- Hybrydowe formy osikowe (Populus tremula × P. tremuloides) – znaczące zagrożenie w jednorodnych plantacjach północnej Europy
Gospodarze alternatywni:
- Salix spp. – gatunki wierzb
- Betula spp. – gatunki brzóz
- Sorbus spp. – gatunki jarzębów
- Okazjonalnie: gatunki dębów i olsz
⚠️ Objawy i szkody
Wczesna symptomatologia:
- Nieznacznie zagłębione, żółtawo-pomarańczowe nieregularne plamy na powierzchni gałęzi i pni
Zaawansowane zgorzeliny:
- Podłużne, mogące osiągnąć do 2,5 m długości
- Typowe uwypuklenia drewna i pękania kory
- Płytkowa struktura korowata z czarno-żółtawo-białym wzorem – właściwość identyfikacyjna!
Następstwa choroby:
- Obumarcie gałęzi i konarów
- Pogorszenie stanu drzewa, zwiększona skłonność do łamliwości
- Zamieranie drzewa w przypadku obwodowego obrączkowywania pnia
💰 Znaczenie ekonomiczne
Ranga w kontekście europejskim:
- Patogen wykreślony ze spisów kwarantannowych EPPO w roku 1984 po stwierdzeniu rozległego rozpowszechnienia w Europie
- Jednakże pojawiają się zastrzeżenia odnośnie jednorodnych plantacji hybrydowej osiki
Informacje historyczne:
- „W Szwecji zgorzel hypoksylonowa była przyczyną znacznych zniszczeń w okresie lat 50. XX wieku”
- Straty gospodarcze w uprawach energetycznych topoli
Współczesne zagrożenie: Rozwijające się plantacje biomasy topoli w Europie potęgują prawdopodobieństwo wybuchu epidemii.
🌍 Rozprzestrzenienie geograficzne
Sytuacja w regionie EPPO:
- Naturalizowany w licznych państwach europejskich: Szwecja, Szwajcaria, Niemcy i pozostałe
- Dystrybucia ograniczona z wyłączeniem Szwecji
Ameryka Północna: Gatunek autochtoniczny, powszechnie rozprzestrzeniony w Kanadzie i USA na osikach.
Status kwarantannowy utrzymany dla obszarów objętych ochroną:
- Irlandia i Irlandia Północna (regulacje UE)
- Izrael (od 2009), Chiny (od 2021)
🛡️ Metody zwalczania
Brak procedur eliminacji! Postępowanie bazuje na:
Procedury agrotechniczne:
- Racjonalizacja doboru lokalizacji – eliminowanie stresogennych siedlisk
- Zabiegi cięcia w okresie zimowym zakażonych gałęzi przed inwazją pniową
- Selekcja odpornego materiału klonalnego
Hodowla rezystancyjna:
- „Działania nad udoskonalaniem genetycznym są intensywnie prowadzone”
- Procedury selekcyjne kultur tkankowych wykorzystywane do doboru
🔍 Metody wykrywania i identyfikacji
Rozpoznawanie:
- Bazuje na „wysoce specyficznej symptomatologii zgorzeli oraz gatunkowo charakterystycznych formacjach morfologicznych peritecjów i askospor”
- Typowa płytkowa struktura kory (czarno-żółtawo-biała)
Techniki molekularne:
- Analiza PCR wykorzystująca sekwencje genomowe
Mechanizmy dyspersji:
- Przede wszystkim askospory rozprzestrzeniane przez wiatr
- Zakażony materiał reprodukcyjny i drewno z tkanką korowatą
- Uszkodzenia po owadach (drwalniki, cykady) sprzyjają infekcji
- Uwaga: Okres latencji >2 lata umożliwia transport bezsymptomowego materiału!
📋 Status kwarantannowy
Pozycja EPPO: Wykreślony ze spisów powszechnych w roku 1984 w następstwie szerokiego rozpowszechnienia.
Status UE: Organizm kwarantannowy wyłącznie dla obszarów chronionych (Irlandia, Irlandia Północna).
Inne przepisy: Kwarantannowy w Izraelu i Chinach.
Dla Polski: Patogen obecny na terytorium Polski. Istotny dla upraw energetycznych topoli i drzewostanów osikowych. Selekcja odpornych klonów i monitoring kondycji sanitarnej kluczowe dla minimalizacji strat.