Phytophthora ramorum – nagłe zamieranie dębu

📋 Wprowadzenie

Phytophthora ramorum to lęgniowiec (organizm grzybopodobny) wywołujący nagłe zamieranie dębu (Sudden Oak Death) oraz choroby wielu roślin ozdobnych i leśnych. Izolaty spoza UE są agrofagami kwarantannowymi o znaczeniu priorytetowym dla sektora leśnego i szkółkarskiego.

📋 Zasięg występowania

Obecny w UE: Belgia, Chorwacja, Dania, Finlandia, Francja, Niemcy, Irlandia, Holandia, Norwegia, Polska, Słowenia, Wielka Brytania.

Poza UE: Japonia, Kanada, USA (Kalifornia, Oregon), Wietnam, Argentyna.

Linie klonalne: Zidentyfikowano 4 linie genetyczne – NA1, NA2, EU1 i EU2. Wietnam prawdopodobnie stanowi centrum pochodzenia gatunku.

🌱 Rośliny żywicielskie

Ponad 170 gatunków z różnych rodzin roślin zdrewniałych:

Rośliny ozdobne (główne żywiciele):

• Różanecznik (Rhododendron spp.) – najpowszechniejszy żywiciel
• Kamelia (Camellia spp.)
• Pieris (Pieris spp.)
• Kalina (Viburnum spp.)
• Kalmia (Kalmia latifolia)
• Wawrzyn (Laurus nobilis)
• Magnolia (Magnolia spp.)

Drzewa liściaste:

• Dąb (Quercus spp.) – nagłe zamieranie dębu (SOD)
• Buk zwyczajny (Fagus sylvatica)
• Kasztan jadalny (Castanea sativa)
• Modrzew (Larix spp.) – nagłe zamieranie modrzewia w UK

Drzewa iglaste:

• Daglezja zielona (Pseudotsuga menziesii)
• Jodły (Abies spp.)
• Cis (Taxus spp.)
• Sekwoja wieczniezielona (Sequoia sempervirens)

⚠️ Charakterystyczne objawy

Na gałązkach i pędach:

• Brązowo-czarne nekrozy (u podstawy lub odwierzchołkowo)
• Raki na pędach i pniu
• Gwałtowne więdnięcie gałęzi – liście zwisają w dół
• Czernienie ogonka liściowego rozprzestrzeniające się do blaszki

Na pniach starszych drzew (dęby):

• „Krwawiące raki” – wyciek ciemnoczerwonego do czarnego soku z pnia
• Występują w dolnej części pnia, mogą sięgać do 20 m wysokości
• Pod krwawiącymi obszarami – zagłębione lub spłaszczone raki

Na roślinach iglastych: Żółknięcie i opadanie szpilek, obumieranie gałęzi.

Na liściach różaneczników: Ciemnobrązowe plamy, często zaczynające się od końcówki liścia.

🔬 Biologia i cykl rozwojowy

Phytophthora ramorum to heterotaliczny lęgniowiec z dwoma typami kojarzenia (A1 i A2). Produkuje trzy typy zarodników:

• Sporangia – eliptyczne, 25-97 × 14-34 μm, uwalniające pływkowe zoospory
• Chlamydospory – kuliste, 20-91 μm, długo przetrwałe w glebie
• Oospory – 20-36 μm (tylko w warunkach laboratoryjnych)

Warunki rozwoju: Optimum 20°C (zakres 2-30°C), wzrost 2,5-3,5 mm/dobę. Pierwsze objawy pojawiają się 3-7 dni po infekcji.

🔄 Rozprzestrzenianie

Naturalne:

• Zoospory przenoszone przez wodę (deszcz, nawadnianie, strumienie, rzeki)
• Rozprysk wody podczas opadów – do 10-20 m
• Wiatr przenoszący zarażone krople
• Na obuwiu, oponach pojazdów, narzędziach

Na większe odległości:

• Handel materiałem szkółkarskim (główna droga)
• Cięte gałęzie i liście (szczególnie różaneczników)
• Drewno z korą

💰 Straty ekonomiczne

USA (Kalifornia): Miliony dębów obumarło w wyniku „Sudden Oak Death” – straty w ekosystemach leśnych i sektorze turystycznym.

Wielka Brytania: „Sudden Larch Death” – tysiące hektarów modrzewi wycięto w latach 2000., znaczące straty w sektorze leśnictwa.

Europa Środkowa: Głównie szkody w szkółkach roślin ozdobnych – kosztowne środki kontroli i niszczenie zakażonego materiału.

🔍 Metody wykrywania

Obserwacja wizualna: Kontrola charakterystycznych objawów – „krwawiących raków” na dębach, nekroz na pędach, plam na liściach różaneczników.

Izolacja:

• Dezynfekcja materiału 0,5% podchlorynem sodu (2-5 min)
• Posiew na pożywkę P5ARP+H (selektywna dla Phytophthora)
• Inkubacja 20-25°C

Test z liśćmi różanecznika: Zdrowe liście Rhododendron umieszcza się na powierzchni próbki wody/gleby na 3-7 dni – obserwacja objawów infekcji.

Metody molekularne:

• PCR/qPCR – najszybsza i najbardziej czuła metoda
• LAMP – szybka diagnostyka terenowa (30 min)
• DNA barcoding – potwierdzenie identyfikacji

Standard diagnostyczny: EPPO PM 7/66

📋 Status fitosanitarny

Phytophthora ramorum (izolaty spoza UE) podlega obowiązkowi zwalczania jako agrofag kwarantannowy.

Regulacje UE:

• Lista A2 EPPO – szkodnik kwarantannowy obecny lokalnie w regionie
• Załącznik II A Rozporządzenia UE 2019/2072
• RNQP – regulowany szkodnik niekwarantannowy (dla izolatów z UE)