- 📋 Zasięg występowania
- 🔬 Morfologia
- 🌱 Rośliny żywicielskie
- ⚠️ Objawy występowania i szkodliwość
- 🔄 Sposoby rozprzestrzeniania
- 🛡️ Zwalczanie
- 📋 Wymagania fitosanitarne
- 📷 Galeria
- Szczegółowa charakterystyka i taksonomia
- Biologia i cykl rozwojowy
- Metody diagnostyczne
- Znaczenie gospodarcze i straty
- Regulacje prawne i status kwarantannowy
📋 Zasięg występowania
Dystrybucja geograficzna wymienionych gatunków przedstawia się następująco: P. cibriani – terytorium meksykańskie; P. fasciatus – obszary kanadyjskie i amerykańskie; P. nemorensis – Kanada, USA, Japonia oraz azjatyckie terytoria Rosji; P. nitidus – Chiny, Japonia i azjatyckie regiony Rosji; P. punctatus – tereny chińskie; P. strobi – terytorium Kanady i USA; P. terminalis – obszary kanadyjskie i amerykańskie; P. yunnanensis – prowincje chińskie; P. zitacuarense – region meksykański.
🔬 Morfologia
Formy dojrzałe osiągają rozmiary 5-12 mm, charakteryzują się silnie wykształconym ryjkiem, w środkowej części którego umieszczone są czułki. Kolorystyka, zależna od taksonów, przeważnie brązoworozdawalna lub czarnawa, z wyraźniejszymi plamkami lub smugami tworzonymi przez łuski. Stadia larwalne to formy beznogie, półksiężycowato skrzywione, białawoszare z ciemną głową, mierzące 6-18 mm w zależności od taksonu.
🌱 Rośliny żywicielskie
Gatunki-żywiciele to drzewa iglaste (Coniferales). Preferencje żywicielskie poszczególnych taksonów obejmują: P. cibriani – gatunki sosen (Pinus spp.); P. fasciatus – przedstawicieli jedlic (Pseudotsuga spp.); P. nemorensis – cedr (Cedrus spp.) oraz świerk (Picea spp.); P. nitidus – rodzaj sosna (Pinus spp.); P. punctatus – gatunki sosen (Pinus spp.); P. strobi – świerkowe (Picea spp.) i jedlicę zieloną (Pseudotsuga menziesii); P. terminalis – różne sosny (Pinus spp.); P. yunnanensis – sosnowe (Pinus spp.); P. zitacuarense – przedstawicieli sosen (Pinus spp.).
⚠️ Objawy występowania i szkodliwość
Charakterystyczne są liczne, drobne uszkodzenia na wierzchołkach i bocznych pędach (współwystępują z nimi kropelki stwardniałej żywicy), powstające podczas dodatkowego żerowania chrząszczy, w następstwie czego zaatakowane pędy mogą zamierać. Pod korą gałęzi i pni drzew występują formy larwalne, które tworzą serpentynowate, nieforemne korytarze ciągnące się wzdłuż gałęzi, pnia, a czasem sięgające do podstawy korzeniowej, osiągające długość do 20 cm, o szerokości ulegającej progresywnemu poszerzeniu. Na zakończeniu korytarza larwalnego, głównie w korze lub między nią a drewnem, rzadziej bezpośrednio w drewnie, zlokalizowana jest komora przepoczwarczania otoczona gęstymi wiórami; w komorze przepoczwarczania znajduje się biała lub kremowa poczwarka z wyraźnie zaznaczonym ryjkiem.
W przypadku atakowania drzew w szkółkach leśnych i plantacjach choinek świątecznych, często można obserwować opadanie i zamieranie gałęzi, rozpoczynające się od wierzchołka, wyciekanie żywicy z porażonych pędów, przedwczesne opadanie igieł, a nawet zamieranie całego drzewa. Poszczególne gatunki powodują poważne uszkodzenia w szkółkach, podczas gdy inne wywołują ubytki w produkcji drzewnej. Na przykład P. strobi powoduje w Stanach Zjednoczonych straty w produkcji drewna sosny Pinus strobus osiągające 40%.
🔄 Sposoby rozprzestrzeniania
Osobniki dorosłe mogą przemieszczać się wykonując loty na dystanse osiągające 100 km. Podczas handlu międzynarodowego szkodnik może być transportowany z materiałem sadziankowym, choinkami świątecznymi oraz drewnem drzew iglastych.
🛡️ Zwalczanie
W zwalczaniu tego szkodnika wykorzystuje się preparaty owadobójcze, zarówno w szkółkach leśnych, na plantacjach choinek świątecznych, jak i w ekosystemach leśnych. Niezwykle ważne jest realizowanie w lasach właściwych działań sanitarnych, a także zabiegów pielęgnacyjnych w sytuacji zagrożenia lasu przez te szkodniki. Działania takie wykonywane są w przypadku nasilenia przekraczającego naturalną równowagę biologiczną, gdy szkodniki mogą stać się przyczynami masowego zamierania drzew lub nawet ginięcia całych ekosystemów leśnych.
📋 Wymagania fitosanitarne
W Polsce obowiązkowi zwalczania podlega dziewięć wymienionych nieeuropejskich gatunków smolików.
📷 Galeria
Szczegółowa charakterystyka i taksonomia
*Popillia japonica* Newman (1841) klasyfikowana jest w rzędzie chrząszczy (Coleoptera), rodzinie Scarabaeidae, podrodzinie Rutelinae oraz plemieniu Anomalini. Ten takson został pierwotnie opisany przez Edwarda Newmana w 1841 roku w oparciu o okazy pochodzące z japonijskiego terytorium. W publikacjach naukowych występują również określenia *Popillia quadriguttata*, jednak są one traktowane jako synonimy. Pozycja systematyczna tego taksonu była obiektem rewizji, zwłaszcza w odniesieniu do klasyfikacji Rutelinae – część autorów, jak Arnett i współautorzy (2002), klasyfikuje Rutelinae jako podrodzinę, natomiast nowsze ujęcia systematyczne przyznają jej status odrębnej rodziny.
Rodzaj *Popillia* obejmuje ponad 300 taksonów, z których większość zamieszkuje tereny afrykańskie i azjatyckie. Ta bogactwo gatunkowe stwarza istotne problemy diagnostyczne, szczególnie przy identyfikacji osobników pochodzących z przesyłek importowych z tych rejonów. Taksony bliskie pod względem pokrewieństwa, takie jak *Popillia lewissi* czy *Popillia* sp. nr. *taiwana*, wymagają szczególnej uwagi podczas diagnostyki morfologicznej. W systematyce chrząszczy z nadrodziny Scarabaeoidea, reprezentowanej w Europie przez 17 rodzin, *P. japonica* wyróżnia się charakterystycznym trójkątnym wgłębieniem przy podstawie tarczki oraz obecnością gęstych, białawych włosków na brzegach odwłoka i pygidium.
Biologia i cykl rozwojowy
*Popillia japonica* cechuje się skomplikowanym cyklem rozwojowym, który w większości obszarów wynosi jeden rok (takson uniwoltyniczny), jednakże w chłodniejszych strefach klimatycznych może wydłużać się do dwóch lat. Jaja składane są pojedynczo lub w niewielkich skupiskach w wilgotnych glebach trawiastych, w liczbie 40-60 sztuk na samicę. Jaja charakteryzują się zmienną wielkością i formą: od sferycznych o średnicy 1,5 mm, przez elipsoidalne (1,5 mm długości i 1,0 mm szerokości), po niemal walcowate. Podczas rozwoju embryonalnego jaja powiększają się niemal dwukrotnie i przyjmują bardziej okrągły kształt. Żywotność jaj istotnie maleje w temperaturach poniżej 10°C, a siedmiodniowa ekspozycja na temperaturę 0°C wywołuje 100% śmiertelność.
Stadia larwalne przechodzą przez trzy fazy rozwojowe, przy czym pierwsza faza trwa 2-3 tygodnie, druga 3-4 tygodnie. Charakterystyczną cechą larw *P. japonica* jest obecność dwóch centralnych rzędów kolców na brzusznej stronie dziesiątego segmentu odwłokowego, ułożonych w charakterystyczny kształt litery V – zazwyczaj 6-7 kolców w rzędzie (choć może być ich 4-9). Wielkość kapsułki głowowej umożliwia rozróżnienie faz: druga faza ma kapsułkę głowową o szerokości 1,9 mm i długości 1,2 mm, trzecia odpowiednio 3,1 mm i 2,1 mm. Dojrzałe chrząszcze mają długość 8-11 mm i szerokość 5-7 mm, przy czym samice są zwykle większe od samców. Aktywne żerowanie dorosłych zachodzi w temperaturach 21-35°C przy wilgotności względnej powyżej 60% w słoneczne dni.
Metody diagnostyczne
Główną metodą diagnostyczną rekomendowaną przez EPPO jest identyfikacja morfologiczna z wykorzystaniem mikroskopu binokularnego, zgodnie z protokołem PM 7/74(1). Istotna dla poprawnej identyfikacji jest analiza budowy brzusznej strony dziesiątego segmentu odwłokowego larw, gdzie charakterystyczne ułożenie kolców w kształt litery V stanowi unikalną cechę diagnostyczną *P. japonica*. Dodatkowo, u dojrzałych chrząszczy diagnostycznymi cechami są: metaliczno-zielona i miedziano-brązowa barwa, pięć kępek białawych włosków po każdej stronie pokryw oraz dwie grzbietowe plamy białawych włosków na ostatnim segmencie odwłokowym. Różnicowanie płci opiera się na kształcie kolca na goleni przedniej nogi – u samców jest ostro zakończony, u samic zaokrąglony.
Identyfikacja może być wspierana badaniem aparatów kopulacyjnych samców po odpowiednim przygotowaniu – trzecia część odwłoka jest macerowana w 80°C w 10% roztworze potasu przez 10-20 minut, następnie obserwowana w 70% alkoholu lub glicerynie. Głównym ograniczeniem metod morfologicznych jest duża różnorodność gatunkowa rodzaju *Popillia* (ponad 300 taksonów) oraz brak wyczerpujących kluczy identyfikacyjnych dla gatunków azjatyckich i afrykańskich. Prawdopodobieństwo błędnej identyfikacji okazów pochodzących z Ameryki Północnej jest bardzo niskie, jednak wzrasta znacząco dla osobników z przesyłek z Afryki czy Azji, gdzie występują podobne gatunki jak *P. lewissi* czy *P. taiwana*.
Znaczenie gospodarcze i straty
W regionie EPPO podstawowymi roślinami żywicielskimi budzącymi największe obawy ekonomiczne są *Vitis* spp. (winorośl) oraz *Zea mays* (kukurydza), jak ustalono w 2006 roku. Dojrzałe chrząszcze powodują charakterystyczne uszkodzenia przez skeletyzowanie liści – wygryzają miąższ między nerwami, pozostawiając jedynie szkielet nerwacyjny. Przy dużej liczebności populacji liście mogą być całkowicie zniszczone, brunatnieją i opadają. Na kukurydzy dorosłe żerują na dojrzewających znamionach słupkowych, uniemożliwiając zapylenie i prowadząc do deformacji ziaren oraz obniżenia plonów. W przypadku soi intensywne żerowanie powoduje znaczne defoliacje, które przekładają się na redukcję plonów.
Larwy wywołują uszkodzenia systemu korzeniowego, żerując tuż pod powierzchnią gleby. W przypadku trawników objawy obejmują przerzedzenie, żółknięcie i więdnięcie, culminując w dużych plamach martwej, brązowej trawy pojawiających się późnym latem lub wczesną jesienią z powodu stresu wodnego. Intensywne infestacje mogą doprowadzić do całkowitej śmierci darni. Chrząszcze agregują się też w dużej liczbie na owocach wczesnych odmian jabłoni, brzoskwini, nektarynek, śliwek, malin i pigwy, czyniąc owoce niezdatnymi do sprzedaży. Ubytki gospodarcze są szczególnie znaczące w Stanach Zjednoczonych, gdzie gatunek stał się poważniejszym szkodnikiem niż w swoim naturalnym areale występowania.
Regulacje prawne i status kwarantannowy
*Popillia japonica* jest klasyfikowana przez EPPO jako szkodnik z listy A2, co oznacza organizm kwarantannowy obecny lokalnie w regionie EPPO, ale podlegający oficjalnej kontroli. W Unii Europejskiej gatunek ten figuruje w Załączniku II B jako szkodnik kwarantannowy zgodnie z kategorią A2. Status ten nakłada na państwa członkowskie obowiązek prowadzenia monitoringu, kontroli i eradykacji w przypadku wykrycia nowych ognisk. Diagnostyka tego gatunku podlega protokołowi standardowemu PM 7/74(1), zatwierdzonemu we wrześniu 2006 roku, który określa szczegółowe procedury identyfikacji morfologicznej z użyciem mikroskopu binokularnego.
W przypadku włoskich populacji, które zostały po raz pierwszy wykryte na kontynencie europejskim w lipcu 2014 roku w Parku Przyrody Doliny Ticino, Komisja Europejska uznała eradykację za niewykonalną ze względu na zasięg infestacji i zaawansowaną kolonizację. Decyzją Komisji Europejskiej z 2016 roku *P. japonica* pozostaje pod oficjalną kontrolą we Włoszech, gdzie prowadzone są działania mające na celu ograniczenie populacji i zapobieganie rozprzestrzenianiu się. W 2020 roku dwa dorosłe chrząszcze znalezione w prowincji Parma (region Emilia-Romania) zostały sklasyfikowane jako introdukcja bez etablowania. Podobne podejście kontrolne zastosowano w Szwajcarii, gdzie gatunek był po raz pierwszy odnotowany w kantonie Ticino w czerwcu 2017 roku, a regularnie jest wykrywany w pułapkach monitoringowych.